www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Mustefa Reşîd Mijara tewang (III)
Tewandina Veqetandek


Mustefa Reşd
mrechid@eposte.de


Ber niha em di du gotaran de li ser mijara tewang rawestiyabn ev mijara girng ji hin aliyan ve ronah kirib. V car j em tbikoşin, hin al babetn ku mane ronak bikin. Yek ji van babetan tewandina veqetandek ye.

Ka em bipirsin, gelo di ziman me de veqetandek t tewandin an na? Heke t tewandin, hng em bipirsin keng awa?

Daku em li bersiva van pirsn jorn bikolin, ka em dsa bala xwe bidin van hevokn sade.

a) Yekejimar - binavkir:

a1) Heval min hja die Amed.
a2) Gel me y Kurd cejna xwe proz dike.
a3) Hevala min e eleng xedengan davje min.
a4) Neteweya me ye bindest hn şerpeze ye.

Gava em, wek di van hevokn jorn de, du rewiştan didin navdr, hng em near dibin, ku w du caran j veqetnin. Di hevoka (a1) de navdr "heval", ku li vir ji zayend nr e, xwed du rewiştan e. Carek ku ew heval min e, cara din j, ku ew hevalek hja ye. Hevoka (a1) di bingeh de bi v away ye:

a1B) Heval min hja die Amed.

L bel veqetandeka "", ku ji bo zayend nr, yekejimar binavkir t bikarann, cara duhem hatiye tewandin bye "". Heke hin rewiştn din yn navdr hebin, hng ew j dikarin bi veqetandeka tewand "" bn veqetandin, yan li cih

a1BD) Heval min hja y birz payebilind die Amed.

Em dikarin bjin

a1BPT) Heval min hja y birz payebilind die Amed.

Nexwe, hem veqetandinn duhem, shem, hwd. dikarin bn tewandin.

Hevoka (a2) j, ji aliy tewandina veqetanteka duhem de, mna ya yekem e, ten, ku ji bo kelijandin an j hevahengiy, nvdengdra "y" ketiye pşiya veqetandek. Hevoka (a2) j di bingeh de bi v away ye:

a2B) Gel me y Kurd cejna xwe proz dike.

L bel li vir j dsa veqetandeka "" ya ji bo cara duhem, ku ji bo hevahengiy teşey "y" standiye, hatiye tewandin bye "y".

Hevokn (a3) (a4) j mna yn (a1) (a2) ne, ten ku di wan de, li cih zayend nr, navdr wan ji zayend m ye. Yan hevokn (a3) (a4) di bingeh de bi v away ne:

a3B) Hevala min a eleng xedengan davje min.

a4B) Neteweya me ya bindest hn şerpeze ye.

L bel veqetandeka "a", ku ji bo zayend m, yekejimar binavkir t bikarann, cara duhem hatiye tewandin bye "e".

b) Gelejimar - binavkir:

b1G) Hevaln min n payebilind diin Amed.
b2G) Hevaln me yn giranbiha diin Amed.

Di hevokn (b1G) (b2G) de, me veqetandeka "n", ku ji bo gelejimariya herdu zayendan t bikarann, cara duhem netewandiye. Li hin aliyn welat me, ev hevokn me bi away

b1GT) Hevaln min payebilind diin Amed.
b2GT) Hevaln me y giranbiha diin Amed.

tn gotin. Di van herdu hevokan de veqetandeka duhem bi yekejimar hatiye bi ser de j hatiye tewandin. L bel divt ev şwe di ziman standard de ney bikarann. Yan veqetandeka duhem divt di gelejimariy de be, ew ney tewandin her wek xwe bimne.

c) Yekejimar - nebinavkir:

c1) Hevalek min hja die Amed.
c2) Hevaleke min e eleng die Amed.
c3) Dostek me y payebilind die Wan.
c4) Doteke me ye qehreman die Cizr.

Ji ber ku me di hevokn (c1) heya (c4) de, ji bo cara duhem veqetandeka binavkir bi kar aniye, rewş ji aliy tewandina veqetandek de, li gor hevokn (a1) heya (a4) nehatiye guhertin. Heke em bixwazin, bi her away veqetandeka cara duhem j nebinavkir be, em pronav "yek" bi kar bnin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkir di bingeh de ji pronav "yek" hatiye. Ji lew re em bjin:

c1N) Hevalek min, yek hja die Amed.
c2N) Hevaleke min, yeke eleng die Amed.
c3N) Dostek me, yek payebilind die Wan.
c4N) Doteke me, yeke qehreman die Cizr.

L bel di van hevokan de baştir e, ku veqetandeka cara duhem binavkir bimne.
Ji hla din ve, heke em veqetandeka cara duhem di hevokn (c1) heya (c4) de b tewang binivsnin, em bjin:

1cB) Hevalek min hja die Amed.
2cB) Hevaleke min a eleng die Amed.
3cB) Dostek me y payebilind die Wan.
4cB) Doteke me ya qehreman die Cizr.

Ji van her s şweyan, yn yekejimar - nebinavkir, em dibnin, ku şwey (c1) heya (c4) y her baş e.

d) Gelejimar - nebinavkir:

d1) Hevaline min n hja diin Amed.
d2) Hevaline me yn payebilind diin Amed.

Di hevokn (d1) (d2) de, me veqetandeka "n", ku ji bo gelejimariya herdu zayendan t bikarann, cara duhem netewandiye. Li hin aliyn welat me, ev hevokn me bi away

d1T) Hevaline min hja diin Amed.
d2T) Hevaline me y payebilind diin Amed.

tn gotin, l bel divt - wek ku me li jor j got - ev şwe di ziman standard de ney bikarann. Yan veqetandeka duhem divt di gelejimariy de be, ew ney tewandin her wek xwe bimne.

Heke em bixwazin di hevokn (d1) (d2) de veqetandina cara duhem j nebinavkir be, em pronav "hin" bi kar bnin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkir ya ji bo gelejimariy di bingeh de ji pronav "hin" hatiye. Ji lew re, em bjin:

d1TN) Hevaline min hin hja diin Amed.
d2TN) Hevaline me hin payebilind diin Amed.
Yan j
d1TN) Hevaline min hine hja diin Amed.
d2TN) Hevaline me hine payebilind diin Amed.

Ji van hem şweyan, yn gelejimar - nebinavkir, em dibnin, ku şwey (d1T) heya (d2T) y her baş e.

Pişt v gengeşiya bik li ser tewandina veqetandeka duhem, em dikarin bjin, ku tewandina veqetandeka duhem gengaz e, l bel ne merc e. Di ziman standard de baştir e, ku em hin bi hin dest ji tewandina veqetandeka duhem berdin.

Girday v mijar, divt em bjin, ku li hin aliyn welat we di hin zarava devokn me de pir caran - heke navdr ku t veqetandin bireser be - veqetandeka yekem j ditewnin. Wek nimne, gava "kur Gurgn" kirar(subjekt) be dibjin:

eKN) Kur Gurgn hat.

L bel gava "kur Gurgn" dibe bireser(objekt) dibjin:

eBN) Ez kur Gurgn dibnim.

wisa ji bo zayend m, dibjin:

eKM) Kea Gurgn hat,

l bel
eBM) Ez ke Gurgn dibnim.

Yan, bi gotineke din, li wan herman gava navdr hatibe veqetandin dibe bireser, hng veqetandeka yekemn ya nr "" ditewnin dikin "", ya m "a" ditewnin dikin "".

Bi rast heke em li ser v qeyd biin, hng giramra ziman me d ji ya ziman alman dijwartir bibe.

Ber em deriy v mijar digirin, em li ser awayek din y tewandina veqetandek rawestin. Me di destpk de gotiye, gava em du rewiştan; yan s, ar, hwd. didin navdr, em near dibin, ku ewqas car j w veqetnin wek nimne ji bo du rewiştan, me hevokn (a1) heya (a4) ji bo pir rewiştan hevokn wek (a1BD) (a1BDT) dane. L bel, hin caran dikarin pir navdr bidin pey hev her yek ji wan li gor zayend, mjer binavkirin yan j nebinavkirina xwe b veqetandin. Di v war de nimneyn Mr Celadet Bedirxan ji bra me nain; gava dibje:

1) Ava kaniya gund me şrn e.
2) Ava kaniyeke gund me şrn e.
3) Ava kaniyeke gundek me şrn e. hwd.

Li hin aliyn welat me, yan j bi gotineke din, di hin zarava devokn me de, Kurdn wan herman di hevokn mna evn jor de j veqetandeka navdr duhem shem ditewnin. Wek nimne, heke Gurgn kur Ferzende be, Ferzende j kur Temo be kurek Gurgn j hebe, li cih ku bjin

1VX) Kur Gurgn Ferzendey Temo hat.
dibjin
1VXT) Kur Gurgn Ferzendey Temo hat.
Yan j li cih hevoka M. Celadet ya jorn
1MC) Ava kaniya gund me şrn e.
dibjin
1MC) Ava kaniy gund me şrn e.

Yan li gor v qeyd, ten veqetandeka navdr pşn nay tewandin, l hem veqetandekn navdrn pişt w, her yek li gor zayend mjer xwe t tewandin. L bel - bi dtina min - divt di ziman standard de em xwe ji v qeyd j bi dr bixin.

Wek akam ji v gengeşiya me, em digihnin v encama jrn:

- Bel rast e, ku tewandina veqetandeka duhem, bi taybet ya nr yekejimar, di ziman nivsk de hn t bikarann, ew rewa gengaz e, l bel baştir e, ku em bi dem re dest ji tewandina hem veqetandekan berdin.
Berhemin ser zimanê kurdî cem te peyda dibin!? ---> info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]