www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Mustefa Reşîd Mijara tewang (I)

Mustefa Reşd
mrechid@eposte.de


Mijara tewang di ziman me de yek ji mijarn here nazik, here tkil here dijwar e. Mijareke nazik e, ji ber ku li cih ku tewandina navdr pwst be ew ney tewandin, maneya hevok dikare bi ewt b tgihştin. Mijareke tkil e, ji ber ku tewang diyardeya rgatv bi hev ve girday ne; dijwar e, ji ber ku ew kes ziman me baş nizanibe, nikare ji bin bar tewang derkeve, lawaz ewt her di v babet de tn xuyakirin. Ka em bipirsin: Gelo tewang i ye, awa ye, ew li k pwst e li k ne pwst e?.

Tewang ji "tewandin" hatiye; yan ew bi maneya "badan", "xwarkirin" yan j vers ye. Reşd Kurd li cih bjeya "tewang" bjeya "vers" bi kar aniye. Yan di giramr de, gava em navdr ditewnin, em parktek pdixin, yan j em dengdrek bi yeke din diguhrin. Bi gelemper - ji bil rewşa rgatv - em di hevok de kirar (subjekt) wek xwe dihlin bireser (objekt) ditewnin, daku ev herdu endamn hevok (kirar bireser) ji hev bn cudakirin. Ka pş em qeyda gelemper ronah bikin di pey re em biin ser qeyda awarte; ser rewşa rgatv. Di dema niha de, her wisa di ayend de, qeyda gelemper, yan qeyda tewandina bireser serdar e. L di dema bor de ten bi lkern gerguhz (tiranztv) re qeyda awarte, yan tewandina kirar (subjekt) serdar e, ku em jre rewşa rgatv dibjin. Em v mijar j - wek her car - dsa bi nimneyan şrove bikin. Di destpk de ka em hin hevokn gelek sade binivsnin:

A) Dema niha - yekejimar - binavkir:

1) Snem sv dixwe.
2) Snem nan dixwe.
3) Azad Snem dibne.
4) Gurgn goşt dixwe.

Di hevoka (1) de "Snem " ji zayend m ye, ew di hevok de kirar e (subjekt) ji lew re, ew nay tewandin. Navdr "sv " ji zayend m ye, ew di hevok de bireser e(objekt) ji lew re, ew bi parkta " " hatiye tewandin. Hec bjeya "dixwe " - kesandina lkera "xwarin " ji bo kes shem e; ew di hevok de prdikat e.
Di hevoka (2) de dsa "Snem " kirar e (subjekt) wek di hevoka (1) de ye. Navdr "nan " bireser e (objekt), ji zayend nr e me ew li vir bi mebest netewandiye, tev ku diviyab ew bihata tewandin. Sedem j ev e:

Hem Kurd tewandina navdr nr, y yekejimar binavkir mna hevdu nakin. Li hin aliyn welat hevoka (2) bi away "Snem nn dixwe" t gotin. Li wan herman, ten gava di navdr de tpa "a" hebe tewang pwst be, hng di zaravayn wan herman de dengdra "a" di navdr de bi dengdra "" t guhertin. Li hin hermn din j, hem dengdra "a" hem j dengdra "e", heke di bjey de hebin, bi dengdra "" t guhertin. L bel, li hin aliyn din yn welat, bi taybet li Botan li Behdnan, hevoka (2) bi away "Snem nan dixwe" t gotin. Ji bona v nelihevkirin, niha teraz meyla ziman bi wir de ye, ku navdr nr, yekejimar binavkir, gava b bireser, ew ney tewandin. Yan em niha hin bi hin dest ji tewandina navdr nr, yekejimar binavkir, tev ku ew bireser e, berdidin.

Gava em wisa bikin, hng di hevokn wek ya (2) de, em ten dikarin kirar bireser ji rzkirina (tertba) wan di hevok de nasbikin. Ji lew re, divt di van hevokan de cih kirar bireser bi ti away bi hev neyn guhertin.

Di hevoka (3) de "Azad " ji zayend nr e, ew di hevok de kirar e (subjekt) ji lew re, ew nay tewandin. Navdr "Snem " ji zayend m ye, ew di v hevok de bireser e (objekt) ji lew re, ew hatiye tewandin. Di hevoka (4) de "Gurgn " ji zayend nr e, ew di hevok de kirar e (subjekt) ji lew re ew nay tewandin. Navdr "goşt " ji zayend nr e, ew di v hevok de bireser e (objekt) ji lew re, me ew b tewandin nivsandiye.

B) Dema niha - gelejimar - binavkir:

1G) Snem svan dixwe.
2G) Snem xortan dibne.
3G) Azad kean dibne.
4G) Gurgn xortan dibne.
5G) Ke svan dixwin.
6G) Xort kean dibnin.
7G) Ke xortan dibnin.

Di hevokn (1G) heya (4G) de kirar wek xwe maye, bireser, i nr i m, herdu j di gelejimariy de bi parkta "an" hatine tewandin. Lker (prdikat) di van hevokan de li gor kirar e ji lew re, ew bi yekejimar hatiye. Di hevokn (5G) heya (7G) de dsa kirar wek xwe maye, bireser, ji ber ku gelejimar e, i nr i m, bi parkta "an" hatiye tewandin. Lker (prdikat), ku bi gelejimar hatiye, t w maney, ku hem kirar di van hevokan de gelejimar in. Di hevokn (1G) heya (7G) de, em yekejimar gelejimariya kirar di lker re nasdikin. Bireser di van hevokan de her car bi parkta "an" hatiye tewandin ji lew re, ew bireser hem di gelejimariy de ne. Di hevokn (5G) heya (7G) de, heke em bixwazin, ku kirar (subjekt) yekejimar be, divt em ten lker ji bo kes shem y gelejimar (wek ku di wan hevokan de heye) biguhrin ji bo kes shem, em w bi yekejimar bi kar bnin; yan:

5YG) Ke svan dixwe.
6YG) Xort kean dibne.
7YG) Ke xortan dibne.

Hng di van hevokn (5YG) heya (7YG) de kirar (subjekt) dibe yekejimar.

C) Dema niha - yekejimar - nebinabkir:

1N) Snem keek dibne.
2N) Snem xortek dibne.
3N) Azad jinek dibne.
4N) Gurgn mrek dibne.

Di hevokn (1N) heya (4N) de navdrn nebinavkir yekejimar "keek", "xortek", "jinek" "mrek" di hevokn xwe de bireser in ji lew re, ew hatine tewandin. Navdr nr, yekejimar nebinavkir bi parkta "" t tewandin y m bi "" t tewandin. Tewandina bireser di van hevokan de, yan di dema niha de, merc e. Hec "Snem", "Azad" "Gurgn" di van hevokan de kirar in, ew nayn tewandin; yan di dema niha de kirar divt wek xwe bibne, nabe ku bte tewandin.

D) Dema niha - gelejimar - nibinavkir:

1GN) Snem keina dibne.
2GN) Snem xortina dibne.
3GN) Azad jinina dibne.
4GN) Gurgn mrina dibne.

Di hevokn (1GN) heya (4GN) de navdrn nebinavkir gelejimar "kein", "xortin", "jinin" "mrin" di hevokn xwe de bireser in ji lew re, ew hatine tewandin. Herdu zayend (nr m), gelijimar nebinavkir bi parkta "a " tn tewandin. Tewandina bireser di van hevokan de j merc e.
Serinc: Li vir em dibnin, li cih ku tewandina navdrn binavkir di gelejimariy de bi "an " pkt, ya navdrn nebinavkir di gelejimariy de ten bi "a " pkt. Ev j mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan wisa kiriye, ji ber ku heke li vir j "an" b bikarann, bilvkirina navdr gelek giran dibe.

Ber em derbas dema bor bibin, em dikarin bjin, ku ayend j mna dema niha ye; yan dsa bi gelemper em bjin: Gava navdr di hevok de bireser be, divt ew b tewandin. Ten - wek me li jor j got - teraz meyla ziman bi wir de ye, ku d dest ji tewandina navdr nr binavkir t berdan. Bi v away, ne pwst e, ku em li ser ayend rawestin.

Diyardeya RGATV

Ber ku em tewang di dema bor de ronah bikin, divt em li ser diyardeya RGATV di ziman me de rawestin. By ronahkirina w, tgihştina tewang di dema bor de ne pkan gengaz e.

Gelo "rgatv " i ye??.
Hema hema di hem zimann zind de li v chana ro, gava di hevok de kirar (subjekt) bireser hebe, hng axaftvann wan zimanan şmarek yan j şaretek didin bireser, daku w ji kirar cuda bidin xuyakirin. Yan wek me li jor j dt, ku em di ziman xwe de bireser ditewnin w wisa ji kirar cuda dikin. Nexwe mebest ten cudakirin e. Li gor logk, gava em bixwazin du tiştan ji hev cuda bikin, hng bes e, ku em ten yek ji wan şmarek yan şaretek bidin. Y dowem hng ew e, ew ku b şmar maye. Piraniya zimann chan ziman me j di dema niha ayend de wisa ye, ku em w şmar(şaret) didin bireser. L bel hin ziman hene di drok de j hinek hebn, ku li cih bireser, ew şmar (şaret) didin kirar(subjekt) wisa herdowan ji hev cuda dikin. Yek ji wan zimanan ziman Horiyn kevnare ye, ew gel ku bi hezarsalan li axa welat me jiyaye bi borna heyamn drok ji nifşn wan ji Got, Lolob, Kas, Mad rahn din yn gel Kurd neteweya me pkhatiye. Yan wek akam em dibjin: rgatv ew diyarde ye, ku li cih di zimann din de bireser t tewandin, bi vajay w, kirar t tewandin wisa ew ji bireser t cuda kirin. Di ziman me de, em ten di dema bor de ten bi lkern gerguhz (tiranztv) re rast v diyardey tn.

E) Dema bor - yekejimar - binavkir:

1E) Snem sv xwar.
2E) Snem nan xwar.
3E) Azad Snem dt.
4E) Gurgn goşt xwar.

Di hevokn (1E) heya (4E) de, ji ber ku dem dema bor ye lkern xwarin dtin lkerine gerguhz (tiraztv) in, diyardeya RGATV xwe daye der ji lew re, li cih bireser, kirar (subjekt) van hevokan t tewandin. Di hevokn (1E) (2E) de "Snem " hatiye tewandin. Di hevokn (3E) (4E) de diviyab "Azad " "Gurgn " bihatana tewandin. L ji ber ku wek me li jor j got, teraz meyla ziman bi wir de ye, ku em d dest ji tewandina navdr nr, yekejimar binavkir berdidin, me kirarn van herdu hevokan b tewang nivsandine. Yan heke em bixwazin di van herdu hevokn daw de tewang bi kar bnin, hng em li gor qeyda hin Kurmancan bjin:

3ET) Azd Snem dt.
4ET) Gurgn goşt xwar.

li gor qeyda Botan Behdnan em bjin:

3ET) Azad Snem dt. 4ET) Gurgn goşt xwar.

L wek me got, baştir e, em dest ji tewandina navdr nr, yekejimar binavkir berdin. L bel tişt her girng di v babet de ev e, ku di van hevokan de, ji ber RGATV nabe ku bireser b tewandin. Ewn ku ziman me baş nizanin, mixabin hergav v ewtiy dikin diin di van hevokan de bireser hevok ditewnin. Ev di gelek rewşan de dibe sedem, ku maneya hevok berevaja bibe. Em wek nimne dibjin:

5ET) Snem Gulşn dt.

Di v hevoka me de, ya ku dibne "Snem" e ya ku t dtin "Gulşn" e.
Yn ku ziman baş nizanin dibjin:

5ET) Snem Gulşn dt,

bawer dikin, ku rza (tertba) bjeyan maneya ku ew dixwazin dide. B guman, mebesta wan j ew e, ku ya dibne "Snem" e ya ku t dtin "Gulşn" e. L bel guhdar v hevok - tev ku pş "Snem" hatiye nivsandin paş "Gulşn" - bi maneya "Gulşn Snem dt" fhm dike, yan ya ku dibne "Gulşn" e ya ku t dtin "Snem" e. Ev j bi temam bi berevaj maneya ku t xwestin e.

Ka em nimneyeke din bidin, daku em v mijar hn baştir ronah bikin. Em di gelek weşanan de rast hevokn ewt yn bi v away tn:

6ET) Parlemnta Ewropa Enqerey hişyar kir.

Gelo xwediy v hevoka ewt i dixwaze bje?. B guman, ji naveroka mijar em dizanin, mebesta xwediy hevok ew e, ku ya hişyar dike "Parlemnta Ewropay" ye ya ku hatiye hişyarkirin "Enqere" ye. L bel, ji ber ku "Enqere" hatiye tewandin, mana hevok bi away li jor ew e, ku ya hişyar dike "Enqere" ye ya ku hatiye hişyarkirin "Parlemnta Ewropay" ye. Yan y guhdar fhm dike, ku "Enqerey" gef dane "Parlemnta Ewropay" ew hişyar kiriye. Ev hevoka li jor divt bi v away b gotin nivsandin:

6ETR) Parlemnta Ewropay Enqere hişyar kir.

Yan ewt di wir de ew e, ku bireser "Enqere" hatiye tewandin. Heke xwediy hevok navdr "Enqere", ku li vir bireser e, b tewang bihşta heke li hla din kirar (li vir Parlemnta Ewropa) bitewanda yan netewanda, hng y guhdar dsa maneya rast durist fhm bikira tbigihşta.

F) Dema bor - gelejimar - binavkir:

1F) Kean sv xwar.
2F) Xortan govend girt.
3F) Kean Azad dt.
4F) Xortan Gulşn dt.

Di hevokn (1F) heya (4F) de kirar (subjekt) gelejimar e ji ber RGATV ew bi parkta "an " hatiye tewandin. Di rgatv de lker her li gor bireser e. Yan tev ku kirar bi gelejimar hatiye, lker li gor bireser bi yekejimar hatiye. Heke em bixwazin bireser bi gelejimar b gotin, em bjin:

1FG) Kean sv xwarin.
2FG) Xortan govend girtin.

Di van herdu hevokan de em dibnin, ku bireser li gor hevokn pş qet nehat guhertin; ten lker hat guhertin bi away gelejimar hat. Mana hevoka (1FG) ew e, ku kean ji svek pirtir sv xwarine maneya hevoka (2FG) ew e, ku xortan ne ten govendek, l bel end govend girtine.

G) Dema bor - yekejimar - nebinavkir:

1G) Keek sv xwar.
2G) Xortek nan xwar.
3G) Jinek mrek dt.
4G) Mrek jinek dt.

Di hevokn (1G) heya (4G) de kirar (subjekt) yekejimar nebinavkir ye; ji ber RGATV hergav ew hatiye tewandin. Zayend m bi parkta "" zayend nr bi parkta "" hatiye tewandin. Bireser - heke binavkir be yan nebinavkir be - wek xwe, yan b tewang maye. Lker j her li gor bireser di yekejimariy de ye. Heke em bixwazin bireser bi gelejimar b gotin, em bjin:

1GG) Keek sv xwarin.
2GG) Xortek s nan xwarin.
3GG) Jinek deh zr dtin.
4GG) Mrek s mar dtin.
5GG) Keek svin xwarin.
6GG) Xortek zrin dtin.

Di hevokn (1GG) heya (6GG) de em dibnin, ku kirar dsa wek li jor hatiye tewandin, l bel lker her li gor bireser di gelejimariy de ye. Mana hevoka (1GG) ew e, ku keek, ne ten svek, l bel ji svek pirtir xwarine.

H) Dema bor - gelejimar - nebinavkir:

1H) Keina mast xwar.
2H) Xortina av vexwar.
3H) Jinina xurme kirn.
4H) Mrina hespin birin.

Di hevokn (1H) heya (4H) de dsa em dibnin, ku ji ber RGATV dsa herdem kirar hatiye tewandin lker j hergav bi bireser re digunce.

I) Tewang bi lkern negerguhz (tiranztv) re:

1I) Snem die Amed. 2I) Azad bie Wan. 3I) Gulşn Mş.

Di hevokn (1I) heya (3I) de "Snem ", "Azad" "Gulşn " kirar in nehatine tewandin. Navdrn "Amed ", "Wan " " " bireser in her s j hatine tewandin. Hevoka yekem di dema niha de ye, hevoka dowem di ayend de ye hevoka shem j di dema bor de ye, l di her s hevokan de j bireser li gor qeyda gelemper t tewandin kirar wek xwe dimne.

Wek akam ji v gengeşiya me, em digihnin van encamn jrn:

a) Di dema niha de, her wisa di ayend de, herdem bireser t tewandin.
b) Di dema bor de ten bi lkern gerguhz (tiranztv) re kirar t tewandin.
c) Bi lkern negerguhz re, di hem deman de, kirar wek xwe dimne bireser t tewandin.
d) Teraz meyla ziman bi wir de ye, ku d em dest ji tewandina navdr nr, yekejimar binavkir berdidin, l bel ji bil w, li cih ku tewang pwst e, divt navdr hergav b tewandin.
e) Lker di dema niha ayend de li gor kirar t kesandin (konjuksiyon), l bel di dema bor de bi lkern gerguhz (tiranztv) re, rawe mjer lker li gor bireser e.
Berhemin ser zimanê kurdî cem te peyda dibin!? ---> info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]