www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Mustefa Reşîd Mijara veqetandek

Mustefa Reşd
mrechid@eposte.de


Ber her tişt, ka em bidin xuyakirin veqetandek i ye awa ye; di pey re em li ser rol peywira w di hevok de rawestin. Em pş du hevokn gelek sade binivsnin:

1) Destmala Snem sor e.
2) Sola Azad reş e.

Hevokn (1) (2), her yek ji wan, ji ar bjeyan pkhatiye. Ew j ev in:
Hevoka (1): destmal (navdr, hevenav), Snem (navdr, serenav), sor (rengdr), e (lkera bn ji bo kes shem).
Hevoka (2): sol (navdr, hevenav), Azad (navdr, serenav), reş (rengdr), e (lkera bn ji bo kes shem).
Di hevoka (1) de navdr "destmal", ji ber ku m ye, bi veqetandeka "a" hatiye veqetandin; yan bingeha navdr "destmal" e ew tpa "a", ku li dawiya bjey hatiye veqetandeka m ye, ji bo yekejimariy ye binavkir ye. L bel bjeya "Snem" bi tpa "" hatiye tewandin. Tewandin yan j tewang babeteke din e em di gotareke din de li ser mijara tewang rawestin. Veqetandek j t tewandin em pişt tewang li ser w j rawestin. Niha em dixwazin ten li ser veqetandek gengeşiy bikin. Di hevoka (2) de j navdr "sol" avdrek m ye , ji lew re, ew j bi veqetandeka "a" hatiye veqetandin.

Gelo ima mamostay me y mezin Mr Celadet Bedirxan ji v yek re "veqetandek" gotiye? W bjeya "veqetandek" bi kar aniye, ji ber ku di hevoka (1) de "desmala Snem" ji nav hem destmaln ku li ser ry chan hene hatiye veqetandin me xwestiye em bjin, ku ew destmal ya Snem ye ne ya kesek din e. Di hevoka (2) de j bjeya "sol" wisa hatiye veqetandin me xwestiye em bjin, ku ew "sol" ya Azad e ne ya kesek din e.

Gava bjeya ku t veqetandin nr be, hng veqetandeka nr t bikarann. Nimne:

3) Heval Snem die Wan.

Ji ber ku mebesta me ji navdr "heval" kurikek e, ji lew re ew nr e. Ji hla mjer naskirin de ew yekejimar binavkir ye; wisa bi veqetandeka "" hatiye veqetandin. Yan me xwestiye em bjin, ku ew heval y Snem ye ne y kesek din e. Heke mebesta me ji "hevlal" keikek be, em bjin:

4) Hevala Snem die Wan.

Gava bjeya ku t veqetandin bi dengdrek biqede, hng dsa li gor zayend xwe t veqetandin. L bel, ji ber ku du dengdr di bjey de digihin hev, tpeke kelijandin dikeve navbera herdu dengdran. Nimne:

5) Biray Snem die Wan.

Ji ber ku bjeya "bira" nr e, dsa bi tpa "" hatiye veqetandin, l bel ji bo kelijandin tpa "y" ketiye navbera herdu dengdran.
Gav bjeya ku t veqetandin gelejimar be, hng ji bo herdu zayendan - yan nr dibe yan m dibe - veqetandeka "n" t bikarann. Nimne:

6) Xwşkn Snem diin Amed.
7) Birayn Snem diin Amed.

Em di hevokn (6) (7) de dibnin, ku bjeyn "xwşk" "bira" di gelejimariy de - tev ku yek m yek nr e - herdu j bi veqetandeka "n" hatine veqetandin. Ji bo bjeya "bira" tpa "y" ya kelijandin hatiye bikarann.

Gava ew navdr ku t veqetandin nebinavkir be, hng em hevokn (1) heya (7) bi v away dibjin:

1N) Destmaleke Snem sor e.
2N) Soleke Azad reş e.
3N) Hevalek Snem die Wan.
4N) Hevaleke Snem die Wan.
5N) Biray Snem die Wan.
6N) Xwşkine Snem diin Amed.
7N) Birayine Snem diin Amed

Ka em dsa vegerin ser hevoka pşn bjin, ku ne ten destmaleke Snem heye, l bel destmaln w pir in yek ji wan bi reng sor e. Gava em bixwazin ji nav hem destmaln Snem ten ewa sor veqetnin, hng em near dimnin, ku bjaya destmal du caran veqetnin. Carek, ku ew destmal ya Snem ye cara din, ku ew destmal ya sor e ne yeke din e. Nimne:

11) Destmala Snem a sor di girfana Gurgn de ye.

Em dibnin, ku destmal du caran hatiye veqetandin. Li cih ku em bjin, Destmala Snem, destmala sor di girfana Gurgn de ye, me bi away hevoka (11) gotiye, daku em bjeya "destmal " dubare nekin. Yan ew veqetandeka "a " ya ku di hevoka (11) de di navbera bjeya "Snem" bjeya "sor" de bi şweyek serbixwe hatiye nivsandin, careke din bjeya "destmal" vediqetne. Ji lew re, divt ev veqetandek hergav wek ya pşn be. Heke ya pşn m be, binavkir be yekejimar be, hng divt ev j m, binavkir yekejimar be. Heke ya pşn nr, binavkir yekejimar be, divt eva din j wisa be. Yn ku giramr nizanin, di vir de dikevin şaştiyan veqetandeka duwem , heke hebe ya shem, ji aliy zayend, mjer naskirin de, ne li gor ya yekem dinivsnin. Bi sedema hatina veqetandeka duwem wek bjeyeke serbixwe mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan veqetandek ji birn qiset, yan ji texltn bjeyan hejmartiye. Ew dibje: Di ziman me de birn qiset deh in: navdr, veqetandek, rengdr, pronav, lker, jimarnav, hoker, daek, gihanek baneşan. W nşann tewang nexistine nav birn qiset, ji ber ku tewandin aksiyonek e wisa j nşann tewang ji texltn bjeyan nayn hejmartin.

L bel ka em gengeşiya xwe li ser veqetandek berdewam bikin. Gava em bjin,

12) Destmala Snem ya sor di girfana Gurgn de ye,

hng ev hevoka me rewa ye, ji ber ku me her taybetiyeke veqetandek parastiye me ten tpa "y" xistiye pşiya veqetandeka duwem, daku hevoka me di war ahengiy de xweştir bibe. L ev ne merc e, ev vedigere ser nazikiya nivskar. Yan heke bjeya ber veqetandeka serbixwe bi dengdrek biqede (li vir bjeya "Snem"), mirov dikare ji bo ahengiy tpa "y" txe pş veqetandek. Hin kes hene bi gelemper tpa "y" dixin pşiya veqetandeka serbixwe. L bel bi dtina me, heke em nivsandina tpa "y" li gor bjeya pş veqetandek bikarbnin baştir e.

Ka v car em hevokn (2) heya (5) wisa binivsnin, ku navdr du caran b veqetandin:

2D) Sola Azad a reş iriya.
3D) Hevalek Snem y jr die Wan.
4D) Hevaleke Snem ye eleng die Wan.
5D) Biray Snem y mezin die Wan.

Hevokn (6) (7), li gor Mr Celadet Bedirxan, divt bi v away bin:

6D) Xwşkine Snem n ji daykeke din diin Amed.
7D) Birayine Snem n ji daykeke din diin Amed.

Wek me li jor j got, em dikarin li vir j, ji bo ahengiy, tpa "y" txin pşiya veqetandeka duwem bjin:

6.1D) Xwşkine Snem yn ji daykeke din diin Amed.
7.1D) Birayine Snem yn ji daykeke din diin Amed.

L bel, em li vir dibnin, ku veqetandeka duwem taybetiya xwe neparast. Ew cara pşn nebinavkir ye cara duwem binavkir hatiye nivsandin. B guman, gava hin xwşk birayn Snem cara pşn tn veqetandin, em dikarin bjin, ku d ew bi me hatin nasandin ji ber wilo em dikarin wan cara duwem wek binavkir veqetnin. L bel, heke em bixwazin bi her away xwşk birayn Snem nebinavkir bihlin, divt em bi awayek din bikin. Ka pş em hinek li veqetandeka nebinavkir ya ji bo gelejimariy bikolin bipirsin gelo ew ji k hatiye? Gava em dibjin:

6.2) Kurdin hene bi ziman xwe napeyivin.

Em ji aliy giramr de dibjin, ku bjeya "Kurd" li vir nebinavkir gelejimar hatiye em parkta "in", ku bi bjeya "Kurd" ve hatiye nivsandin wek nşana nebinavkirin dihejmrin. Ev rast e, l bel, ev hevoka me di bingeh de bi v away ye:

6.2.0) Hin Kurd hene bi ziman xwe napeyivin.

Em dibnin, ku nşana nebinavkirin "in" di bingeh de ji pronav nebinavkir "hin" hatiye. Tpa "h" ji pronav hatiye avtin herdu tpn "in" wek parkt hatine paş navdr. Niha gava em dsa li hevokn (6.1D) (7.1D) temaşe bikin, em dibnin, ku navdrn "xwşk" "bira" nebinavkir gelejimar hatine bi ser de j hatine veqetandin. Yan hevokn (6N) (7N) di bingeh de bi v away ne:

6.0N) Hin xwşkn Snem diin Amed.
7.0N) Hin birayn Snem diin Amed.

Pişt v lkolna bik, em vegerin ser hevokn (6.1D) (7.1D) hewl bidin, wan bi her away, yan veqetandina duwem j nebinavkir bikin, em bjin:

6.2D) Xwşkine Snem hine ji daykeke din diin Amed.
7.2D) Birayine Snem hine ji daykeke din diin Amed.

Em dibnin, ku me di veqetandina duwem de pronav nebinavkir "hin" bikaran. Bel wisa ye. Divt em ji aliy giramr de veqetandina duwem wek pronav rlatv bibnin.
Niha em herin ser aliyek din y v mijar. Mr Celadet Bedirxan li ser veqetandeka cara duwem, wek nimne gotiye, ku ew di pşiya rengdran de t; wek nimneya me hevoka (11), ku veqetandeka "a" di pşiya rengdr "sor" de hatiye. L bel, veqetandeka duwem dikare bikeve pşiya navdr j. Nimne:

13) Kongireya netewey a Kurdistan.

Heke em dsa ji bo ahengiy tpa "y" txin pşya veqetandeka "a" hng hevoka me dibe:

14) Kongireya netewey ya Kurdistan.

Li gor qeyda kurtah sivikahiy, em dikarin v hevok bi v away j binivsnin:

15) Kongira netew ya Kurdistan.

Heke em bixwazin "Kongira netew ya Kurdistan" wek sernivs binivsnin, hng em dikarin bi v away j bjin:

16) Kongira Netew ya Kurdistan.

Ev her ar hevok j, ji aliy giramr de, rewa gengaz in. Em dikarin nav kongir gişt bi tpn gir j binivsnin. Ji hla din ve, em dikarin ten bjeya "kongireya" sivik bikin bjeya "netewey" sivik nekin; ev j rewa gengaz e, yan bi away:

17) Kongira Netewey ya Kurdistan.

L bel hevokn wek(nimne ji hin rojnameyan):

"rşn Emerkay ya li dij Afganistan berdewam dikin." "Bernameya Netewiya xwe dsa di ber avan re derbas bikin." "i ferq di navbera ziman dayik ziman bingehn a civak de heye?"

Bi ti away ne rast durist in. Di hevoka pşn de, ji ber ku bjeya "rişn" bi gelejimar hatiye, hng veqetandeka duwem j, ku rola pronav rlativ biriye, divt ew j bi gelejimar b gotin, yan hevok bibe "rş n Emerkay yn li dij Afganistan berdewam dikin". Di hevoka duwem de veqetandeka duwem bi bjeya "Netew" ve hatiye nivsandin. L bel, divt bjeya "bername" b veqetandin ne bjeya "netew", yan veqetandeka duwem vedigere ser bjeya "bername" ji lew re nabe ku ew bi bjeya "netew" ve b nivsandin. Hevoka duwem divt bi v away be "Bernameya netew ya xwe dsa di ber avan re derbas bikin". Hevoka shem j ne durist e. Gelo di hevoka shem de veqetandeka duwem "a" ya ku di navbera bjeyn "bingehn" "civak" de hatiye vediger ser kjan bjey, yan divt ew kjan navdr veqetne? B guman, ew vedigere ser navdr "ziman" divt wek veqetandeka duwem bjeya "ziman veqetne. L bel "ziman" bjeyeke nr e bi rast j cara yekem bi veqetandeka "", ya ji bo zayend nr, hatiye veqetandin. Cara din veqetandeka "a", ya ku ji bo zayend m ye, hatiye nivsandin. Ev ne rast durist e. Ya rast ew e, ku cara duwem j veqetandeka " " b nivsandin hevok bibe " i ferq di navbera ziman dayik ziman bingehn civak de heye?".

Li dawiya v gengeşiy, ka em bala xwe bidin v hevok j:

18) Destmala kea xwşka Zna Temo ya xweşik winda b.

Gelo di v hevok de i yan k xweşik e?
Gelo "destmal" xweşik e? Yan "ke" xweşik e? Yan "xwşk" xweşik e? Yan "Zn" xweşik e?
B guman, heke em wisa, wek li jor hatiye binivsnin, bi rast j ne diyar e, ka i yan k xweşik e?. Hevokeke bi v reng ne yekwate ye ji lew re, divt ew bi awayek din b nivsandin. Heke em bixwazin destmal xweşik bikin, divt em bjin:

19) Destmala xweşik ya kea xwşka Zna Temo winda b.

Heke em bixwazin keik xweşik bikin, divt em bjin:

20) Destmala kea xweşik ya xwşka Zna Temo winda b.

Heke em bixwazin xwşk xweşik bikin, divt em bjin:

21) Destmala kea xwşka xweşik ya Zna Temo winda b.

Heke em bixwazin Zn xweşik bikin, divt em bjin:

22) Destmala kea xwşka Zna xweşik ya (mala) Temo winda b.
Berhemin ser zimanê kurdî cem te peyda dibin!? ---> info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]