www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Mustefa Reşîd Mijara "ku" "ko"

Mustefa Reşd
mrechid@eposte.de


Gelo ima mirov di pirtk, kovar rojnameyan de, di gotar, ne malpern nternt de rast van herdu şweyn nivsandin "ku" "ko" t? Bi armanca ku em rojek ztir bigihnin zimanek standard, em dixwazin di v gotar de hinek li ser v mijar rawestin.

Ev bjeya bik di ziman me de xwed gelek rol wezfeyan e. Ew li hin cihan wek gihanek, li hin cihan wek pronav (bernav, cnav) li hin cihan j bi maneya "heke" t bikarann. Nimne:

1) Mirov ku hat, biray Gurgn b.
2) Hem niştimanperwern kurd ji w baweriy ne, ku Kurdistan yek welat e.
3) Ku zarok negir, dayk şr nadiy.

Di ziman devk zaravayn me de mirov rast van hem şweyn jrn t:

ke, ko, ku, ki, gi, k, go

L bel, di nivsandin de, bi maneya ku me li jor gotiye, ten " ko " " ku " tn bikarann.
Di zaravay kurmanciya navn de (kurmanciya başr - soran) v bjey bi away " ke " cih girtiye. Li hin hermn kurmanciya bakur j di axaftina rojane de " ke " t gotin. L bel di ziman nivsk y kurmanciya bakur de rewşeke din peyda bye. Di Hawar, Ronah hin weşann din de, Mr Celadet Bedirxan away "ko" bi kar aniye.

Di dehsaln 60 70 yn sedsala 20an de, gava Kurdan li Ewropay careke din dest bi apkirina pirtkan weşandina kovar rojnameyan kirin, d şwey " ku " hate bikarann. Nivskarn w dem, ku di war ramyar-siyas de bi ti away ne li gel hev bn, l bel wek ku hevpeymanek di navbera wan de hebe, hemiyan d ev bje bi away " ku " nivsandin. Ji rxistina Bahoz bigire heya rxistina Hevra rewşenbrn Pars, Berln Stokholm hemiyan di v "hevpeyman" de cih girt. Ez bixwe yek ji wan kesan bm, ku me demeke dirj (heya 1984an) away " ko " - wek away Hawar - di nivsn xwe de bi kar dian. L mixabin, em di "şer keftelefta" " ko " " ku " de bi bin ketin. Gava mirov di tkoşnek de bi bin keve, divt li xwe mikur b bidirikne (traf bike), ku d aliy din bi ser ket. Bi rast, serhişk di v war de b mane b ji lew re, ez d ji hesp xwe peya bm. Heke hin heval hene giriy wan j wek min li ser "ko " t, bila herin hesab ji nivskarn w heyam bixwazin; ew hem j hn sax in. Ne hewce ye ez nav i kes bjim, ji ber ku ew hem tn naskirin.

Ji w dem de heya niha gelek pirtk, rojname kovar derketin di piraniya wan de j away "ku" cih girt. L bel, di her demek de nivskarn n peyda dibin pir kes j, gava vedigerin ser Hawar bermayn me yn nivsk, av wan bi "ko" dikeve radibin ew j helwesteke ortodoks digirin d away "ko" di nivsn xwe de bi kar tnin. L hinn din j hene, ku heya niha j, hn ji hesp xwe peya nebne. Li hla din hin nivskar j hene, ji v bjey nefret dikin - heya ji wan t - di nivsn xwe de, xwe j diparzin. Bi baweriya wan, ewn v bjey pir bi kar tnin, ziman wan belengaz lawaz e.

Ka em hinek ji aliy giramr reziman ve li ser v mijar gengeşiy bikin. Birz Deham Evdilfetah di pirtka xwe de li ser v mijar j rawestiyaye. Ew bi encamek derdikeve, ku bikaranna v şwey yan y din ti qezenc ziyan ji me re nayne; ten yektiya herdu şweyn bilvkirin nivsandina v bjey qezenc ji me re tne.

Gelo i sedem hene, em v bjey bi v şwey yan bi şwey din binivsnin:

A) şwey " ko "

Sedemn ku em bi v şwey binivsnin ev in:
1) Ev şwe di Hawar, Ronah weşann dema wan de hatiye bikarann.
2) Ev şwe li hin dever aliyn welat wisa t bilvkirin.

B) şwey " ku "

Sedemn ku em bi v şwey binivsnin ev in:
1) Ji 30 - 40 sal de di piraniya weşanan de ev şwe t bikarann.
2) Ev şwe j li hin dever aliyn welat t bilvkirin.

L bel, hin aliyn din j, yn v mijar hene.

1) Fonetk: Dengdra " o " ji dengdrn dirj e, l dengdra " u " ji yn kurt e. Hem piraniya awayn ku di nav gel de tn bilvkirin dengdrn kurt bi kar tnin (wisa di kurmanciya başur de j dengdra "e" ji yn kurt e) hem j piraniya bjeyn wisa kurt - wek daekan - di ziman me de bi dengdrn kurt diqedin. Ji lew re, bikaranna dengdreke kurt di v war de baştir t xuyakirin.

Ji hla din ve, gava mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan li ser dengdran diaxive, li ser dengdra "u" dibje, ku v dengdra me, hn biserketina xwe di ziman de temam nekiriye. Mebesta w di v war de ev e:

Di bingeh de ev dengdra me "u" ji dengn "wi" hatiye. Ji lew re, heya niha j, hn hin Kurd hene, ku bjeyn wek "xurt, xuyakirin, xurn" hwd., hn j bi away "xwirt, xwiyakirin, xwirn" dinivsnin. Bi rast j, li Botan wisa t bilvkirin. L bel bi dem re, di pvajoy pşvena ziman de, di gelek bjeyan de, ev herdu dengn "wi" d bne "u". Yan ev herdu deng "wi" dikarin bibin "u", l dengdra "u" d ticar venegere nebe "wi". Bi gotineke din, em ticar peyvn wek "Kurd Kurdistan" bi away "Kwird Kwirdistan" nenivsnin. Ev pvajo ti car venagere.

Mr Celadet Bedirxan gengeşiya xwe li ser v dengdr berdewam dike dibje, ku ev dengdra me "u", bi gelemper, di ziman me de di pey van dengdaran "g, h, k, q, x" re peyda dibe. Heke em bjin, ev dengdra me, ji bil qeyda gelemper, km caran li pey dengdarn wek "d" "t" j peyda dibe, hng em ji rastiya ziman ne dr in.

Mebesta me ji v lkolna bik ew b, em bidin xuyakirin, ku nivsandina v bjeya em li ser dipeyivin bi away "ku" ne li dij rz rzikn ziman me ye. Bi vajay w, ew pre digunce.

2) Semantk: Ji aliy maney ve bjeya " ko ", ji bil maneyn me li jor gotine (yan wek gihanek, pronav bi maneya "heger") maneyeke din j dide. Gava em tpa " k " di v bjey de bi şwey nerm bilvdikin (pir kes hene j ku wisa dikin) hng ew bi maneya tiştek " ne tj " j t fhmkirin. Nimne: Ev kr ko ye. Yan ew ne tj e baş nabire. Di zimanan de iqas bjeyn ku bi yek şwey tn nivsandin pir maneyan didin km bin, ewqas j baştir e. Yan heke em şwey " ko " ten ji tişt ne tj re bihlin, ev j dibe sedemeke berbiav. Li hla din, ka em bipirsin, gelo " ku " j hin maneyn din dide yan na?. Bi rast di vir de j em dikarin bjin, ku hin kes v şwey bi maneya " k " yan " kjan cih " j bilvdikin. L bel ten hinek wisa dikin. Piraniya nivskaran ji bo " kjan cih " away " k " bi kar tnin.

Wek encam ji v gengeşiya me, heke em " ko " bi maneya " tişt ne tj " bi kar bnin bjeya bi mana " kjan cih " bi away " k " ( li k, kde, kder....) binivsnin " ku " j ji bo v mijara ku em tde ne bihlin, hng em ji v pirsgirk re bigihnin awayek standard. Bi rast, mebesta me j ten ev e. Divt em tbikoşin, di her pirsgirkek de, em bigihnin şweyek standard.

Tikaya min ji hem rewşenbr, nivskar rojnamevanan heye, ku em yek şwey bi kar bnin em her pirsgirkeke ziman xwe nekin babeteke ramyar-siyas. Bjeyn "kovar" "govar" j di v rewş de ne bjeyn "paşeroj" "pşeroj" j destpkirine, di nav me de du epern dijber peyda bikin. Ma gelo ti pirsgirkn me yn din tine ne nakokiyn di nab me de ber pir km in, ku em bar xwe hn bi van tiştan j girantir bikin?
Berhemin ser zimanê kurdî cem te peyda dibin!? ---> info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]