NIVÎS KOVARA NIVÎS KEW
Kovara malpera Amûdê - mehane, çandeyî, wêjeyî û hunerî Hejmar 19 - 21.08.2002
                           [ amude.com/nivis] [ nivis@amude.com]
  [DESTPÊK] [EDÎTOR] [TÊKILÎ] [ERŞÎV]

 
       
   
 

Kovan
Wêne: amude.com
B guman her miletek ferheng, and wjeya xwe ya taybet heye. Ev taybetmendiye li gor wan siroşit rewşan di hn afirandin ewn ew milet yan komelgeh di nav da dijt. Ferheng and beruvaj siroşt, berhem mirovan bi xwe ye. Elbet and ferheng ne bi siroşt mirovan y (jiyanşinasiy ) ve girday ne, anku mirov bi xwe ra dihnin dem ew ji dayik dibin, wek mnak: birs, sks, hest, xwarin- vexwarin, henasekişan, nivistin, xew, hwd . Nexr beruvaj v, ew tişteke weke gelek reftarn din berhemn mirovan in wan bi xwe kirine, li gel tevlihevbn ( interaction) a wan di gel siroşt dewir bern xweda .(Peter L. Berger & Thomas Luckmann,The social construction of Realit,1966). Ev babet han ku li ser and , ferheng bna olan (religion), şirovekirinek gelek drj komelşinasbn divtin, lewra giring e em vegerin ser babeta xwe ya serek, ta em ji naverok dernekevin.

Eger mirov bixwazit jiyar, deron, ast rewşenbr, zanist, form hizirkirin şiyann tgehiştin yn gelek yan miletek tbigihit, giring e mirov wje edbiyata w milet j bixwnit. Ji ber ku ew wje wneyek ji mşk w gel ye, her weke mirov rpelek ji mejiy w mileti bixwnit.
Ger em ji xwe bipirsin! Er hest i ye? Hevpeywediya w bi hiziran ra awa ye? Er ew j wek hoş cesed bi hevra girday ne, bi şweyek dualktk, yan ji hev cuda serbixwe ne?
Bi rast li ser babetek weha bi dehan pirsiyar xwe li ser mirovi diden. Mebest ew e ku mirov kurd bi taybet helbestvan kurd y ro (heverx) awan van babetan pesend diket. Er ziman helbest hest e? Wek hinek ji wan dibjin. Eger wisa bit pa, gelo hizir hoş li ku bimnin?
Hest peywendiya w digel hizir - wek herdu knc li ser hev diken - di der bar siroşt mirovan bi xwe de. Er mirov ji lay hoş (aqil) diht bi rvebirin, yan bi viyanan (hezkirin)? Aya mirov wek hem heywann din e - yan j cuda ye ? Bi rast ev pirsayarn wiha melbenda gengeş ne di filosofiy da. Di şirovekirinn flosofi da we hatiye xweya kirin ku insan ta radeyek hest kiriye ku xwe ji siroşti (nature ) helkşaye bi ihtimalatn xwe yn fzik dikanit hz şiyann xwe kontrol biket.

Di ferhengn welatn rojavay da, dtinek taybet li ser hestan heye. Ew hestan wek ngatv dibnin.. Ev buone vedigerit paş, b serdem filosof di hem erxande dijt Platon. W we hizir dikir ku mirov nikarit baweriy bi hestan bnit ji ber ku ew bi layeyn hoş, yn here nizim - nazik ve girday ne hizirn pak, bingehn, ciwan hoşiyarane tk diden. (Anders Gaade.HJRNEPROCESSER. 1997 ).
Hest li gor v buon zarokane paşkeft ne, her weha nifşn ber me j ew tirsnak didtin. Bel ji layek din ve hest dsan, di jiyana rojane da, drustiy garantiy diken ji ber ku hest hza ajotin birvebrina insan ye (incitament). Hest me diajon berew nirxn jiyan yn bi wate raman ve di jiyana me a rojane da, alkariya mirov diken ji bu helbijartina hin tiştn rast, ciwan tox.
Mirov zde baştir şirovekirina siroşt hestan di lteratr ciwan da (imaginative literature ) dibnit ta ji lteratr zanist (Science ). Li vir em nikanin li ser aspektn psyko-neurobiolog rawestin, l em ptir bi aşkiray li kar siroşt hestan yn romantk potik dipirsin.
Li vir em d carek din li gotna ku dibje hest bi layeyn here nizim yn mej ve girday ne lewra ji hizirn pak xawn tk diden, ji ber ku tenha mirov li dv hest xerzeyn xwe dibet . Ji ber v yek "mirov weke di siroşit xwe da mirov" neşt xwe ji kompleksa hizirkirin rizgar biket .Hizir bi kar diben, bel giring e ew hizir ser bi xwe bin - ne dsan şwaw di bin bandura hestan da bin, beruvaj, giring e bi şweyek hoşmendane bihne bikarann. Bguman mirov nikanit ti karn pak yan şom biket planek bu danit b hizir- hestkirin. Bu mnak: eger agir bi jorek bikevit, yekemn car endamn hestkirin ( av, pst, bhin, guh, je ) w p agahdar bin, w bilez peyam bigehnin mej, mirov w bikevit bizv hizirkirin ka awa zarok di derguş da, yan dayik bavn pr yn ku nikarin bimeşin ji gir rizagar biket. Eger pişt hng bixwaz helbestek li ser v byer vehn, tu nikar tenha bi hestan binivs, by hizirkirinek kur afirindina wneyek ji rdan li ber avn xwe ta ku bikarib wi wney bikey tabloyek di helbest da daweşn peyamek bidet xwendevan . Ev episode bi dehan rdann bi v away we xweya diken, ku hest hizir bi şweyek dualktk bi hevra girdayi ne ji hev nahn veqetandin .Herdu wn bi rengek ( phylo- ontogenetic) bi mejiy insan ve hatine girdan (apbn ) di pşkeftina mirovayetiy da bi hezarihan salan.
Ji lay drok ve eger em bi aspkteke psyko-zanist mze biken, weha t berawirdkirin ku hest wn peydabne li gel peydabuna postann (heywan ) şirdar (paleomammalian ) ji beri sed--sihupnc milion sal, yan ji dibe li gel hatina giyandarn weke nzk-şrrdar ( reptile ). (Henrik Paulsen, the emotions in the history of psychology and of the psyke . Aarhus university press) .

Di system limbik (limbic) da, ku vedigere bu Paleomammalian , weke struktur meji t naskirin, ew hatiye pşkeftin-bi pşkeftina yekemin giyandarn şrdar ra Paleomammalian , (heman jder). Eger wa bit, ku hestn me bn bi rve birin ji lay system limbik ve, ev di ht w watey, ku ew wn bune li gel bun pşkeftina mejiy yekemin giyandarn şrdarn kevin ra (paleomammalian ).

Beguman kevnaria hestan ta radeyek xweya dibe, herweha hizir ji bi heman away bi hebun, peydabun siroşt insani ve girdaye . onku eger me hizir nebin, em bi awayeki hoşmendane cesed xwe kontrol neken, hing em biben heywanek (wek hespek b hevsar), tenha li gor desire- xerizeyn xwe bimeşin.
Ev ramane herwaha helbestan ji li xwe vedigire, dem helbestek tenha li gor hestn nazik yn helbestvan xwe bin - her ende - beguman ew helbest bi şweyek nazik delal hatiye vehandin ji, bel herdisan ne kre di ramana xwe da, belko li dv hest ahassn helbestvani yn nazik ve hatiye derbirn .

Dema mirov li hinek helbestn kurd yn njen dinrit wisa t xweya kirin ku ta ro ji helbestvan kurd ne kaniye xwe ji romantk, aşop hestan derbaz biket, hji li ser ewran, iyayn berf, pelatingan, pern bilbilan, gulan, xum-xum hilma av derbas nebye. Piran we hizir diken ku helbest tenha heste ne tiştek din e!
Elbet şwekar neşt ten hestn xwe bi kar bibet, dema ew bixwazit wneyek bikşit . Lewra ew near dibet, ku hizirn xwe biket, ka ew tablo awa bihte kişandin . Eve mnakek e ji bu hem karan, ger mirov bixwazit bi awayek hoşmendane biket .


---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* Xwendevan li Zankoy'a Aarhus- Danmark, beşê deronsinasî (psykologî)


<<< Veger rûpela destpêkê
 
 

 -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 copyright © 2000-2002 amude.com [ info@amude.com ]