NIVÎS KOVARA NIVÎS KEW
Kovara malpera Amûdê - mehane, çandeyî, wêjeyî û hunerî Hejmar 19 - 21.08.2002
                           [ amude.com/nivis] [ nivis@amude.com]
  [DESTPÊK] [EDÎTOR] [TÊKILÎ] [ERŞÎV]

 
       
   
  Bi xwendina nivsn mamoste Nzar Agr, pirsa "ima?" hate ser ziman min. ima, di apemeniya dijmin de, nivsn bi v reng? ima rşa li ser berhem diyardeyn ku li cem Kurdan, bne proz? dawiya ma daw, mamostey me i dixwaze ji me re bje? Ji nivsn mamoste Agr, li ser Celadet alfabeya w, xweş t famkirin ku ew dr rziman taybetmendiyn ziman kurd ye. ji nivsa gotara w ya li ser Ehmed Xan "Mem Zn", t xuyakirin ku mamostey me bi gişt dr droka edeb e bi taybet j girngiya berhemn Xan nasnake. ca pirs: ew mirov ku ne pispor ziman kurd ye ne j zaniyar edeba me ye, maf w rexney heye?
De, ji bo ku ez j nekevim şaşiya mamoste Agr, ez nema axaftin bnim ser sedema nivsn weha; herweha j, ez heq nedim xwe ez van nivsn w, bi kesayetiya w girnedim. Ez v heq nadim xwe, tev ku mamoste Agr rş biriye ser kesayetiya Xan Celadet. bi rewiştn her xerab ew dane xuyakirin. Agr, bşerm wan dike nexweş, nezan heya ew kirine ji kesn ku bi qedera gel xwe lstine. Yan, bi ziman serdem, Agr ew kirine xayinn milet sextekarn zaniyar edeb. Bi v yek, tiştn di destn me de dimne ew e ku em herin hestiyn van "nemirovan" ji tirbn wan derxnin bişewitnin. Ev j, ji bo ku em dil mamostey xwe dijmin gel kurd hnik bikin.

L bel em dil wan hnik nakin. Ji ber ku ev xisletn ku Agr bi qorzbirn anda me vekirine, ne ten b bingeh in, her weha j, ji aliy w ve, bexlaqiyetek mezin e

niha j, em her tişt ta bi derz bikin em ji nivsa Agr ya li ser Alfabeya Celadet (bi mebest bjeya Alfabe, bi tpa mezin dinivsim) dest p bikin. Ew dinivse ku kirina v Alfabey b tefkr lkoln b. Sedema nivsa w, xwenşandan b. Ew dipirse: ma kes heb ku bi latn bixwne, heya ku Celadet ev Alfabeya latn kir?

di devern din de, di eyn gotar de, dinivse: "Ev gavavtin bpirsiyart b heya tehkke b", l bel, pre-pre fena ku mamoste bi şaşitiya xwe bihise ton xwe sivik dike: "Dibe ku ev Alfabe li gora ziman kurd b, l diviya b ji bo hem Kurdan bya". dsa Agr radihje şr xwe ber xwe dide Celadet: "Sedema damezirandina v Alfabey ji ber ştbn xwemezinkirina Celadet b. herweha j mrtiya bav kalann xwe vegerne".

De werin v ecb! awa, mamosta Agr gihişte v encam? De bela, li ser wijdan mamoste bimne. Diyare, qedera Celadet weha b; awa, di heyam w de, (mr me, ji bo ku folklora kurd bide hev hn btir devok zarav ziman kurd nasbike, ew li gund hermn cda digeriya) gundiyan li paş w digotin: "Ev i mrek dn e, ji şna ku cih bav kalan bigre, hatiye qerwerka dibihze dide hev".
niha j, zaniyar serdema me, dinivse ku Celadet bi rya Alfabeya xwe, dixwest mrtiya malbat bi bra xwe bne yan j vegerne
car ji xwediyn van her du nernan, kjan btir, nezan e? Gundiyn nexwende yan j mamostey raman? gelo ev nernn zanok nezanan, lihev hatine? Di vir de, tişt eşkere ew e ku jder yek e, ew j nezan ye.

Em dsa dr nein em vegerin ser babeta Alfabeya rehmet Celadet. Pwste pirsek bte kirin: keng di kjan halet de gerek Alfabeya zimanek bte guhertin keng na? ro, piraniya Kurdan di yek nern de ne: Alfabeya latn ji bo ziman kurd ya her munasib e. Di v war de, mamoste Agr pirsek di cih w de dike: gelo ima Alfabeya ereb ji bo Farisan mnasib b, l ji bo me Kurdan na? Ez dsa dibjim pirsek di cih xwe de ye ji ber ku ziman me y Farisan ji komek ji komn zimann Hindo-Ewrop ne. Heger ji bo Farisan Alfabeya ereb dibe, gerek ji bo me j bibya. L mamostey me hoy ku welat me t re derbas dibe di ber avan re derbas nake. Ji xwe şaşitiya w ya bingehn di vir de ye

Er, gelek miletn chan hene ku Alfabeya wan li paş ve mane hinin j hene ku li gora zimann wan in. L bel, ji ber ku bi sed salan pirtkn wan bi van Alfabeyan hatine nivsandin ew nikarin heya heq nadin xwe ku bi melyonan pirtkn xwe ji pirtkxaneyan bavjin. Ez dibjim avtina ji pirtkxaneyan, imk pişt 75 salan ji weşana Alfabeya n pirtkn bi Alfabeya kevin d neyn xwendin. Di v rewş de, ji bo ku ev pirtk nemrin, pwste ev pirtkn ku di droka v dewlet de hatine weşandin ji n ve derbas Alfabey bibin. ro, dewletek j nikare bi v wezf rabe... Ew j, t w watey ku guhertina Alfabeyek ji bo zimanek ne weha hsan e. L tev weha j Tirkan ev gav avt Farisan ev yek nekir. Gelo ima Tirkan ev yek kirin?

Ber her tişt pirs siyas b girdana bi Ewropa re b. L bel, niha zimanasn Tirkan di yek nern de ne ku ev guhertin di wext de b hişt ku ziman wan ji gelek bjeyn ereb (tev ku niha j ziman tirk ji gotinn ereb dagirt ye) xilas b ye. Ew warek. di war din de nivsa wan hesantir bye, i di war xwendin i j di war nivsandin de.

car ima Celadet ev yek kir, tev ku dizan ku ev bar ji bo w giran e? Ew ev gav avt ji ber s sedeman: 1) Alfabeya latn li gora ziman me b. 2) Tunebna pirtkxaneya kurd (hebna bi sedan pirtk dikarbn bi hesan derbas Alfabeya n bibna). 3) Pişt ku ziman tirk derbas Alfabeya latn b, me bixwesta, nexwesta, piraniya gel me d ten bi Alfabeya latn fr nivs xwendin biba...
car mamoste Agr, k Alfabeya me pere kir? De ka em xwe bixin v rewşa ku Alfabeya Celadet tunebya. W 20 melyonn Kurd li Kurdistana Bakur kjan Alfabe ji xwe re bi kar bianna? Bi ya ereb yan bi ya tirk? Helbet, bi ya tirk yek ji drdtin meznaya mr me di vir de ye.

Ev warek.
warek din...

Em di xeyala xwe de du kom zarok ku cara yekem diin dibistan wek nimne bistnin. Komek ji wan zarokan bi tpn latn xwendina xwe dikin koma din bi tpn ereb fr xwendin dibin. Gelo w kjan kom ber ya din fr xwendin nivsandin bibe? Helbet ew zarokn ku bi tpn latn hn dibin d ber yn din bin. ima? Gerek mamoste Agr p bizanibe. Ew j ji ber dijwar aloziya Alfabeya ereb t. Herweha j mamostey me p dizane ku zarokn Ereban, tev ku bi ziman xwe hn dibin, heya pişt kutakirina zanngeh j her ewtiyan di xwendin nivsandina xwe de dikin... Heger parastina v Alfabey ji bo Ereban parastina pereyek ji drok anda wan e, l ji bo me?

dsa eyn zarok, pişt koma şeşan ku cara pş ew hn zimanek biyan bibin (inglz, firens y.m.) d kjan kom ztir Alfabeya n fr bibe? Dsa bersiv yek e: ya ku bi tpn latn fr ziman kurd bne. ku mirov biyan fr ziman me bibe, d kjan Alfabe j re hsan be? Latn yan j ya ereb? Helbet Alfabeya latn d li gora dil w be.

Mamoste Agr ji bil van sedemn ku li jor lkir, mr me, taybetiya ziman me j li ber avan derbas kir. Ev taybet ev e: wek nas e, di ziman kurd de 38 deng hene. Ji wan 5 dengan cihn xwe di Alfabeya Celadet de nedtin. ta niha j ev deng p tp mane. L ku bi Alfabeya ereb em binivsnin, d 14 dengn me b tp dimnin. ji bo ku ev deng cihn xwe bigrin, pwst bi Alfabeyeke ereb ya deqdeqok heb. ev yek i bi xwe re tne, em p dizanin. L tev weha j em rave bikin:

Weku nas e, zimanzann ereb baş dizanin ku piraniya Ereban şaşiyan di xwendina xwe de dikin. ew baş p dizanin ku sedema şaşitiyan ji ber nenivsa tpn dengdar (bi ziman ereb ji wan re t gotin: fethe, kesre, deme, cezme şede). Ew mirov ku baş bi rzimana ereb dizane dikare di cih mnasib de van dengan bi lv bike. L em p dizanin, ne her Erebek baş rzimana xwe dizane. L tev weha j zimanzan ereb biriyar stendin ku wan şareta li ser bjeyan nenivsnin. ima gelo? Ber her tişt, ev yek nivs kirt dike. sedema bingehn ewe ku 5 tp li ser Alfabeya ereb zde dibin. Ev j ji bo zimanek ziyanek mezine.

Wek nimne, em bjin du mirov eyn tekst d binivsnin. Yek w teksta xwe b fethe, kesre, cezme, deme şede be y din by van şaretan be. Mirov pş, d du qat wext li teksta xwe winda bike.

car mamoste Agr, ima tu ji me dixwaz ku em bar xwe bi nivsa Alfabeya ereb giran bikin? ne bi derewa Celadet 5 deng di ziman me de b tp hştin. imk her iqas tp di Alfabeyek de km bin, her wiqas nivs xwendin hesantir dibin. wext j, kmtir li ser wan winda dibe. Mamoste Agr, ev j t w watey ku mr me "ne nexweş nav xwe b", wek tu dibj, l ew nexweş anda gel xwe b... Niha ez nikarim xwe bixim rewşek weha ku Alfabeya Celadet neba. Bi nebna w, gelo d end Alfabeyn me hebna? Bi kman w Alfabeya Tirkan di nav me de hebya. Ev j ji bo me brmetiyek mezin dib.

Tişt her balkş di nivsn mamoste Agr de ew e ku ne xerta siyas ne j bingeh zaniyar di ber avan re derbas nake. Ew dinivse mna ku dewleta Kurdan heye qedera ziman me di dest me de ye. Ew ji br dike ku awa qedera me ne di dest me de ye weha j qedera ziman me. ne bi derewa dewleta Iraq, tev ku em bne xwed aotonom j, hoy hndekirina ziman me bi tpn ereb dan pşiya me. Li Başr welt Alfabeya ereb hate parastin, l d awa li Bakur bihata parastin? Diyare mamoste Agr ji me dixwaze ku zarokn kurd (ji bil Alfabeya tirkan a resm) hn Alfabeya ereb j bibana. car k zdey bvila xwe nabne? Celadet an mamoste Agr?

Zulm bbext ye dema em zaniyarn xwe dikin nezan nezaniya xwe ji wan re dikin pvan. hviya min ew e ku mamoste Agr bi v bbextiya xwe hisiya be.

Li vir gerek em xwuya bikin ku mamoste Agr warek din ji warn xebata Celadet ku bi Alfabey girday ye di bin avan re derbas nake. Ev war rzimana ziman kurd ye. Dema w Alfabe afirand pirsa rastenivs hate hol. bi lvkirina bjeyan pwst bi fonotk ve b. Heger ev war ne li ser bingehn zaniyariy bana, d ji mj ve ew nema bihatina bikarann.

ro, ew kesn ku bi ziman kurd, bi tpn latn nivsn xwe dinivsnin, piraniya wan Alfabe, rastenivs rzimana Celadet weke bingeh bi kar tnin. Ev yek, i dide xuyakirin? Krbna lkolnn mr me xuiya dike. pişt v yek mamoste Agr ku t dibje: "Alfabeya Celadet mezac b, ji ber ku kes tune b bi v Alfabey bixwne. Helbet, ji bil hofka li dora Celadet, hofka w j melle axe bn, ew j nezan bn." Ez nizanim, ji dervey v koma civak, di civaka kurd de k zane xwende hebn? Ten melle axe bn. Ev j t w watey, li dora Celadet zann w heyam diciviyan. Helbet ku mamoste Agr bi dorbna ro li zanna wan kesan binere, dibe nv heqek p re hebe. L b guman her iqas zdey 50 sal Celadet ji Agr dre j, l zanna mamostey me nagih toza mr me. ez dibjim, ji aliy min ve, gunehkar ye dema ez Celadet ulimdar datnim tenişta Agr y nezan xwedt.

Er, Celadet zane b kur heyam xwe b. Ew bi 8 zimanan dizan. ar ji wan zimann ewrop bn (elman, frans, inglz rs) arn din j kurd, tirk, faris ereb bn. Ji v tişt girngtir, w baş ziman xwe dizan. Ji ber v yek dema w rzimana xwe avekir, ten taybetiya ziman me li ber avan derbas kir. Ew di bin bandora rzimann zimann ku dizan hmen rziman xwe danan. Ji xwe mezinbna Celadet di vir de ye...

L ferhenga Celadet? Her avakirinek ji avakirina termn rziman hja ye ku em ser xwe li ber mr xwe biemnin.
ber ku em v nivs bibin ser, gerek em warn xebata Celadet bi nav bikin. em ji xwe bipirsin, gelo xebata di van waran de l hatin b? Ew warn ku mr me toreyn xwe avtibn ev in: Alfabe, rastnivs, fonotk, rziman ferheng.
em p dizanin, ji bo ku ziman edeb y standart cih xwe bigre pwste s (3) elementn w hebin: Alfabe, rziman ferheng. Pişt ku ev her s element cih xwe bigrin, d berhem pwst in. Ev j, i di war werger de i di war efirandin de, roj bi roj gerek peyda bibin.
Mr me ev rast xweş didt, loma j hewl dida xwe ku z bi z van her s elementan bibe ser. L mamoste Agr t dibje ku projeyn Celadet ji xurcika rewşenbrek pozbilind derketine. Alfabeya w j ji encam gosma rewşenbrek ku xwe pxember rber milet didt, hatiye.
guneh Agr, di derheqa Celadet de, y her giran ew e dema li ser w bi v reng dinivse: "Mirovek goy stemkar b heya bi qedera milet dilst. W nezaniya milet bi kar an avt tna serhildan. awa serhildana w b bingeh b, weha j damezirandina Alfabeya w...".
Mamoste Agr, nav v serhildana ku sedema tkna w Celadet b dike "Şoreşa Ararat" b.
Di droka Kurdan de, serhildanek bi v nav tune. Ten "Serhildana Agr" heye. L diyar e ku mamoste Nzar nexwestiye paşnav xwe "Agr" bi nav serhildan biherimne, loma j ji şna nav w y resen, nav werger bi kar an.

Em bixwazin, nexwazin, ev pirs t hol: kna Nzar hember Celadet Bedirxan, ji ber i ye? Bi xwe bersiv li cem min tune. L yek dikare bipirse ka kna w li hember Xan "Mem Zn"a w ji ber i ye?

Bi rast j...
dsa pirs: ev lhatine? Yan j, i rast di v nivs de heye?
Di vir de ez b bersiv nemnim.

Her i nivsn Nzar li ser Xan Celadet bixwne, ew matmay bimnin, imk ew bi awayek weha dinivse mna ku ew kur heyam wan kesa ye di zaroktiya xwe de bi wan re bi kaban lstiye. Ew by xwe bişne bi awayek brmet li ser kesayetiya wan dinivse. Li cem her du zaniyarn me narsst in, pozbilind in di berhemn xwe de tky ne. Ne ku talant kirinn wan hiştin ew cihn xwe di diln Kurdan de bihlin, l bel ji ber propagand "Mem Zn" "Alfabeya" Celadet li ser ry erd heya roja ro mane. b şerm li ser Xan dinivse: "Ew tiştek di war behremiy de ne efirandiye...".

Bi gotineke din, mamoste Agr dixwaze ji me re bibje ku Kurdan bi derewa Xan ji xwe re kirine pxember edeba xwe. Helbestn w bi naverokn xwe ol ne propaganda slam ne. bi sewiya xwe Xan km sewiya şayrn ber dema xwe, mna Cizr, Herr Feq Teyran. "Mem Zn"a w j ne ji xeyala w ye, rokek folklor ye. L her ziman w, ji bo ziman kurd tkneke, imk ji bil cnavan bjeyn din ji ziman ereb, tirk faris hatine hunandin.

car ji ber i milet kurd w mezin dike? Wey Xwedo! Em ji nivsa mamosta Agr nasdikin ji ber ku w gotiye: "Ez bi kurd, ji ben qewm xwe re binivsim da ku miletn din bizanibin kurd j xwed berhemn ereb ne..." di cihek din de şaret dibe ku tfaqa Kurdan hebya d chan ji wan re misuxur ba... Mamostey me dibje, ji ber van gotinn Xan Kurdan "Mem Zn" kirin ncl dann ser sngn xwe...

Diya re ber Kurdan gereke akadmiyek Orbl lborn ji Agr bixwaze. Ji ber ku w j pesn Xan destana w dab. Ew di wexta xwe de nivs b: "Ne her gelek ji geln Rojhilat dikarin bi anda xwe serbilind bin. Er, ne her gel mna Kurdan dikarin bi destana xwe "Mem Zn" ku gihştiye pelpelukek bilind ji huneriy şaneza bin." li ser Ehmed Xan weha dinivse: "Li Rojhilat s nav, s şayir, navn wan bi yn geln xwe re bne yek. Ew j evin: Rstavliy Corc, Frdewsiy ran Xaniy kurd...".
K p dizane, dibe bi ya Agr be akadmiyek bi xwe j ketibe bin bandora propaganda Kurdan!? k p dizane, dibe mamoste Agr, ji akadmiyek binavdeng btir ji edeba kevnare fam dike. dsa k p dizane, dibe mamoste Agr rehm li me hemyan bike me bi jdera xwe bide nasn!
ber ku ez derbas babet bibim, pwste ez v yek diyar bikim. Gelo, ji geln chan kes kilaskn xwe dann hember hev gotine ev ji y din tire? Gelo k ji Rsan dikare bibje ku Dostoyvsk ji Tolstoy bi sewiya xwe bilindtir e? Ev lstikek pir erzan e fena ku tu av li moxil xne. Dawiya w tune.

L mamoste bi xzek qelema xwe kilaskn me Cizir, Herr Feq Teyran ji bo Xan dike dijber. Hn ber hatiye gotin: dnek kevirek davje al, deh kesn biaqil nikarin derxnin.

niha li ser babet me.

Diyar e mamoste Agr ji br dike ku dem hekem her dijwar bingehn e. Er, hebn tunebna teksta edeb di dest dem de ye. keng berhem edeb snorn gograf drok derbas kir, vga ew dibe nemir ciy xwe di nav klaskn chan de yan j di nav klaskn netewa xwe de digre. Propaganda, di heyam xwediy berhem de, dikare rola xwe bilze. L rolek wext ne btir.
L bel, ku bi sed salan wext li ser berhemek derbas bibe hn ew xwediy w li ser ziman milet e, ew j t w watey ku pirs ne pirsa propogand ye. Pirs pirsa reseniya berhem bi xwe ye. Bel, reseniya berhem ne tiştek din sedema mayna w ye. L mamoste Agr v yek ji br dike, yan j naxwaze bibne kna xwe li ser şar me direşne. Ew bi knek weha dinivse, fena ku Xan hwiya w ya edeb ye nehştiye ew bibe şar an j nivskar.

Diyar e bi rşa ser Xan, Celadet Newroza cejna netew ya Kurdan Agr xwest v kmasiya xwe ya behremiy dagre. L ku bi rast dil mamoste Agr li ser drok, and edeba kurd bişiya ji bo nşandayna rya rastiy ew nivsn xwe belav kirine, d pirsek t hol, gelo w ima di rojnameyn ereb de rş nebir ser Selahedn Eyb? Di droka Kurdan de, ji hem kesan btir, w Kurd şandin. tev weha j, Kurd xwe p mezin dikin. Li gora mentiq, gerek ber her kes mamoste Agr rşa xwe bibra ser w. Diyar e berjewendiya Ereban ev yek nedixwast. Loma j

Leyse, ev pirsek din e. Niha j em binerin mamoste Agr i kmas di "Mem Zin" de dtine. Nerna w di end babetn cda derbas dibin. Ew j ev in:

1 - "Mem Zn" ne ji xiyala Xan ye;
2 - Bi zimanek qels ji bjeyn ereb faris mişte;
3 - Tiştek xwe netewtiy bi hev re tune ye;
4 - Helbestn destan pir xav in, ten bi awak nizm in;
5 - Pşgotinek b wate ku Xan bi mebesta ku kmasiyn xwe veşre, nivsiye.
6 - bi v berhem xwed sewiyek nizim, Xan r li ber helbesta lewaz vekir

Ev nernn mamoste Agr ku me derbas end xalan kirine, pwste yeko-yeko j li ser wan bte rawestandin.
Di pirsa ku ber "Mem Zn" destanek folklor bi nav "Mem Alan" heb, raste. L bi hebna v destana gelr nabe bte gotin ku "Mem Zn" ne ji xeyala Xan ye. Er, Xan xzn bingehn n "Mem Alan" di "Mem Zn"a xwe de bi kar aniye, l bel ne b guhertin. "Mem Alan" weku hem rokn gelr, bi xeyalek lgend ye (stor) ku nikare di jiyan de biqewime. Weku piraniya rokn kurd, bi rya cinan ew Zn hev dibnin. Ew bi girtin vekirina avan ji welat Mexrib dighn hev L "Mem Zn"a Xan ji byer qehremann xwe, fena ku ji riyalteta jiyan ne. Ev warek. L ya her girng ku Xan destana xwe nenivsanda gelo d "Mem Alan" bi xzn xwe yn girs hr dikarb di nav gel de bima? Ev pirsek. Jiberhevdana rojhilatnas firans xwuya dibe ku w ji devn end kesan "Mem Alan" bihst pişt v yek w gotinn rokbjan dan ber hev ji wan teksta "Mem Alan" berhev kir. Dre j Dr. Nrdn Zaza bi zimanek kurd pet paqij pşkş xwendevanan kir. Ji xwe, di folklor de, nabe destdirjiya tekst bibe, l bel ji ber ku teksta ji devn rokbjan hatib girtin, ziman w pir xerab b. Rehmetiy Zaza ev heq da xwe ziman w tekz kir.

Mamoste Agr, d awa ziman "Mem Alan" bihata parastin heger rokbjn me ne xwenda bna?
Ev j, t w wetey, rokbjan awa dikarbn bi ziman rok bilizn, weha j, bi naveroka w. loma j "Mem Alan" gelek variyantn (htmaln) w hene. Ev hem dihle ku em bibjin bi saya Xan "Mem Alan" j hate parastin.
L diyar e mamoste Agr gelek dixwaze ku Xan wek mirovek by talnt ji me re xwiya bike. şar an j nivskar b xeyal ne mumkune ew xwed behremiyet be (xwed mewhbe be). Loma j ew dinivse ku "Mem Zn" ne ji xiyala Xan ye. L bel mamostey me ji me re nabje ku avekirina destan li ser bingeh roka folklor dizti ye yan j qedexe ye. Di vir de, mala w ava. Bi rast heger roka gelr ne ji encama berhevdan hatiye nivsandin. L wek bingeh ji bo berhemek hatibe bi kar ann diyardek normal e gelek nivskarn chan mada folklor ji bo berhemn xwe bi karanne.
Xan j ev mada folklor ji bo "Mem Zn"a xwe bi kar an. Ew "Mem Zn" bi şweyek cuda ji "Mem Alan" naverokek cuda heya xzn pşketina byeran bi awak din nivsand ye. Ji bo v yek her du berhem ne yek in, ew du berhemn cda nin.

Mamoste Agr gelek rş dibe ser ziman Xan. Diyar e w ji br kiriye ku "Mem Zn" ber zdey s sed sal hatiye nivsandin. Di w heyam de heya ber w qunax berhemn edeb bi erebiyek pet giran dihatin nivsandin. ziman faris y tirkiya osman j mişt bjeyn ereb bn. helbet ziman kurd y w heyam j di bin bandora van zimanan de mab. Ev stl nivsandin ku li Ewropa j re dihate gotin "ziman dr" di nav Ereb Musilmanan de j re dihate gotin "ziman dwan hucran" yan j "ziman quran"... Pir bilind aloz b. mamoste, tu p dizan ku Ereb niha j bi dijwar dikarin ziman w qunax fam bikin, l kes xwe j br nake. Ji ber ku ew berhema bi wan nivsan bne pereyek ji anda gel. L ima tu ji me dixwaz em xwe ji Xan br bikin?
Er, mamoste Agr, w ax rewş ev b. helbet şayrn ber Xan j, ne dr v stl bn. rexneya te hember ziman Xan ku mişt bjey ereb ne ebsrd e. Herweha j ebsrd e dema mamoste Agr t dibje ku Xan ji bo "Mem Zn" bi medxelek dirj ne di cih xwe de dest p kiriye.
Ez dibjim, ber ku axaftin b ser medxela (destpka) "Mem Zn", pwste bi danasna janr (reng xwe y edeb) v berhem heye. Gelo ev berhem destanek lrk ye yan j romanek şar ye? Em p dizanin ku di sedsaln hivdan de destpka gavavtina romana ewrop b. helbet roman weke rengek ji rengn pos hn negihştib Rojhilat. Herweha j em dikarin texmn bikin ku agahdariya şar me bi v yek d tune be. Loma j nivsa "Mem Zn" bi v şwey ku heye hostayetiyek mezin e hakek ji berhemiy ye (lham). "Mem Zn" wek destane nikarb by medxele bihata nivsandin. Ji ber ku ev yek reweştek ji reweştn destan ne. Wek adet, şar mebest sedema nivsa xwe di destpk de dinivse. Di vir de j ew felsefa xwe ya jiyan yan j ya ol xuya dike. Ev şwe nivs ji bo berhem fena fona tabloya huner ye. Ji bil nimna şar me, mnaka şar rs y mezin Pşkn, li ber avan e. W romana xwe ya şir "Yvgny Ongn" bi medxele nivsiye. Her weha j destana xwe ya bi nav "Siwar Hesin" bi v yek xemilandiye. Dre, medxela v destan, b sirda bajar Ptrbrg.
Mamoste Agr, ima ev yek ji bo Ehmed Xan kmas ye?
L ez nikaribim li "Mem Zn" wek romanek şir nenrim. imk i destana ku heye hinin elementn roman peyda dibin: siyjt, byer qedera kesan. Weha j, di mfn xrq de j ev yeka hebn. Ten bi cdabnek, ji şna kesan Xweda dibn qehreman.
Gelo i elementn roman, di "Mem Zn" de hene?
Ber her tişt qedera kesan (hezkirina Mem Zn ya trajd) hebna end siyjtn parall alkar. Byern ku girday bi jiyana şexs, rabn rniştinn civak. Di vir de, ji bil hezkirin xlasa ji bo dostaniy ku kurd j re dibjin "biratiya axret", zordariya desthilat lstikn dwana mr hember v hezkirin dostaniy ne. tişt her girng ew e ku ev byer hem di civakek serbixwe, by kes li ser mr re hebe, derbas dibin. Bi gotineke din, dara Kurdan xwe bi xwe. Di v pirs de mamoste Murad Ciwan bi fireh rave dike digh w encam ku ev j şaretek ji şaretn hebna dewlet ye.

Mamoste Nzar Agr, tu bi xwe j dema rş dibe ser Newroza Serdem, tu xweziya xwe bi Newrozek ku di "Mem Zn" de derbas dibe wek nimna qenc bi kar tn. Ev awa weha dibe? Tu ji aliyek de w tune dik ji aliy din ve tu v berhem wek nimna parastina mras netewey bi kar tn? Diyar e mamostey me bi "kfo" ye. Heger bixwaze w pesn berhem bide ku nexwaze d j re bide ra. Ma ev ne nexweş ye?

di war ziman hnandina gir yn Ehmed Xan de Agr dsa neheqiy dike. Ew dinivse ku şirn Xan bi sewiyek nizm hatine nivsandin ta bne sedema ku r li ber helbesta lawaz vebe... Di v pirs de j Nzar Agr şaş ye. Ji ber ku "Nbar" wek berhemek ji bo pewerdekirina zarokan gerek bi awayek nizm b nivsandin. Ew j ji bo hesaniya ezberkirin famkirina babet ye. L ma her malikn "Mem Zn" sewiya w ya gir du cdabn di zimn de hene. Yek, dema li ser nav xwe diaxife, duyem dema qehremann rok bi xwe re (diyalog). Di halet pş de sewiya bilind i bi şweya xwe i bi naverok. L di halet duyemn de, dsa forma nizm t stendin. awa dikare diyaloga di navbera kesan de şweyek mijay hay bistne?

Mamoste Agr her tişt "Mem Zn" xerab dibne. L di nerna w de, tev weha j Kurdan ew ji xwe re kirine "ncl". We dna xwe da gotina Agr? Ew di vir de gotinn xwe bi pvan dinivse. Ew nabje wek "Quran". Mnakirina "Mem Zn" bi "Quran" re derbas nedib. Loma j ew v yek nabje. L bel, hember Newroz, Celadet Xan b tirs, b şerm heya bhesab ep rast davje. Bi rast j ima mamoste Agr xwe nekir Selman Ruşd rş nebir ser "Quran"? ima na? Mane ew j bi şaş hatiye nivsandin. Er, di nerna ro de rastenivsa ku p hatiye nivsandin ewt e. heya sewiya suretn w ji hev cuda ne. Ew sretn ku li Mekey li ser ziman pxember hatine gotin bi awak şir ne ayetn wan xwed qafiye ne. L sretn ku li Medn hatine gotin bi sewiyek dinin.
naveroka Quran j roja ro ilm w qebl nake. Wek nimne ev ayet: "Me esman bi steyran xemiland da ku em şeytanan p biricimnin" i şeytan? i ricimandin? Tev, van tevliheviyn "Quran" zanek ereb nehat negot:"Ev nema ji me re dibe, yan j hinin qelsiyn quran hene"

Na, mamoste Agr, "Mem Zn" ne "ncl" e. weha j ne afirandinek sexte ye. L bel, ew destana pş di edeba me ya nivs de ye ev ten kaf ye ku Xan "Mem Zn"a w li ser ziman her mirovek kurd be. L ku tu v yek fam nak, vga maf te rexnegiriy tune ye. L ku tu v yek tu dinas, l bel bi mebestek xerab te nivsn xwe weşandiye, d gerek em ji te re bibjin: "Kerwan, d her bi rya xwe de bie bie"

Herweha j, ez nikaribim li ser nivsa Agr hember M.Uzun end gotinan nebjim.
Ji destpka nivsa Agr ta daw ez p re me. W i di derheqa şexs Uzun de, i di derheqa "berhemn" w de nivsiye, ez rast dibnim. ta km hatiye nivsandin. Bi rast, awa Uzun wek sextekar edeb ye, weha j nivsn w dr berhemn edeb ne. Her pirtkek ji pirtkn Uzun nşanek ji nşann mirzkirina nav edeba me ye. L tişt ku di nivsa Agr bala mirov dikşne ser xwe dema weşana nivs ye. Gelo ev nivsa li ser zun ji xeleka nivsn w yn hember Xan, Celadet e? Heger bersiv "er" be, ew i dixwaze ji me re bje? Pişt nivsn w yn bpirsiyaret dihlin ez baweriy bi niyeta w ya paqij neynim. Gelo armanca w ji nivsa li ser Uzun ne eve: "Binerin, awa Uzun, di serdema me de, bi navdenge weha j sextekar e. Di serdema me de, awa ev sextekar li ber avan dibe, weha j di heyam Xan Celadet de ev sextekar dib. Heger w ax kes tuneb kirasn wan li ser wan bavje, niha ez v yek dikim. Niha, ez awa kmas nexweşiya Uzun tnim ber avan, weha j ez Celadet Xan ji tirb radikim wan diricimnim"

L nivsa li ser Newroz?
Di vir de, mamoste Agr dmagojiya xwe baş nşan me dide. Hn dna xwe bidin Agr, ew di Newroz de i ji Kurdan dixwaze. Xwesteka w ji me ev e ku em cejna xwe weku hem miletan bi şah derbas bikin. awa Newroz ji bo miletn din ne cejnek netewey ye, gerek ji bo Kurdan j weha be. Ma ji v dmagojtir heye? Dsa baş dna xwe bidin v zaniyar: ew rş dibe ser klask me mirovn ku bingeh rzimana me daniye niha j,rş dibe ser smbola tkoşna gel kurd. Ez nikarim v pirs ji v "zaniyar" nekim: ima tu rş nabe ser du cejnn slam? Her cejnek ji van cejnan nşana koletiya gel me ye. i sala heye, li gora dil mamoste Agr, em van cejnan bi şah xweş derbas dikin. Seyre, mamostey me dij cejna azadiy ye hember cejnn koletiy bdeng e.

gotina daw: diyar e ko mamoste Agr bi nivsn xwe yn kambax dixwest bibe Selman Ruşd y kurd. Na, em te bi v yek şa nakin.

şanok: Ji min re hate gotin ku Nzar Agr nivsek ngatv li ser rehmetiy Berzan nivsye. Heger weha be, ten ravekirinek ji helwesta Agr re heye, ew j

Bi xwe, berevajiya Agr em dibjin hebna Xan nşana reseniya edeba me ye. bi saya Celadet bingeh ziman lteratr y kurd hate dann. bi cejna Newroz resen cudahiya gel kurd hate parastin. bi tkoşna rehmetiy Berzan gel kurd nasnameya xwe ya netewa nas kir. Loma j, ev kes bi wan re Newroz ji bo me semboln her proz in


<<< Veger rûpela destpêkê
 
 

 -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 copyright © 2000-2002 amude.com [ info@amude.com ]