NIVÎS KOVARA NIVÎS KEW
Kovara malpera Amûdê - mehane, çandî, wêjeyî û hunerî Hejmar 12 - 21.01.2002

 
  Mîr Celadet Alî Bedir-Xan
di navbera polîtîk û rojnamevaniyê ve

Konê Reş






2. Eniya rojnamevanî

Wek ku me got, mîr Celadet Alî Bedir-Xan di destpêka jiyana xwe de pîş bi siyasetê kiriye û di gel re jî hewldaye ku turikê xwe ji rewşenbîriya giştî dagire. Wî ev herdu bar bi hevre hilgirtine û şopandine. Ji xwe siyaset bê rewşenbîrî, û rewşenbîrî bê siyaset tekûz nabe, ango hûnandinek mileûm di navbera herdiuan de heye.

Mîr Celadet Elî Bedir-Xan, di biçûkaniya xwe defêrî gelek zimanên biyanî bûye û bi wan zimanan serwextî çand, ferheng û rewşenbîriya gelek miletan bûye, di gel ku zimanê kurdî, zimanê axaftina mala wî bû. Û di sala 1909´an de, li ber destê Mewlan Zade Rifet Efendî, xwediyê rojnameya "Serbestî" li Stenbolê, fêrî kar û barên rojnamevaniyê bûye. Li ser vê yekê mêzekin, bê ew bi xwe di romana "Bîra Qederê" de çi dibêje:

".. Şerekî nû destpêkiribû. Min kar, şixûl, mal, dezgeh, pêwendî, hedef û armanc diviyan. Minê çi bikira? Berê xwe bida ku?
Kurdan gotibûn: Teyr başe bi refê xwe re. Ezê bibûma hevalê kîjan rêz û refan?
Min xwendin nivsn, ilm irfan, rojname kovar helbijartin. Mir da ser v riy. Ez nikarbm bibma paşa, zabit, tacir, dikandar, karmend, hembal, berdevk, peyiy mal xemxwar kar rojane. Ev kar tişt li min ne dihatin. Ne bala min li ser wan b ne j wan heyecanek didan jna min.
L nivskar, rojnamevan, kar dozn mezin, hedef armancn bilind, prozheycanek b payan didan min. Ez, yan j, ez, bira, mam merivn xwe j, bi hesibnim bibjim em, bi br dtinn Roussau, Dderot, Voltaire feylesf nivskarn din yn şoreşa Firansay, bi şirn Ehmed Xan Omer Xeyam bi ders, tecrbe serphatiyn mr Bedir-Xan perwerde bibn. Ma me qma xwe bi karn rojane dian? Min fedef xwe hilbijart...
Hing du mecma hebn, ku li ser dil min, hem pir ezz bn, Icthada Abdellah Cewdet beg (Serbest) ya Mewlanzade Rifet beg.
Gava min daxwaza xwe ya xebat, li cih Serbest Mewlanzade Rifet beg re got, w beravkn xwe derxistin, ez hembz kirim (Mukemmel, Mukemmel) got ez li aliy din y burey li ber maseke bik dam rniştin. Bi v away min dest bi xebata rojnamevaniy kir...

Serbest r li ber min vekir ku ez bikaribim rojname kovarn, ku min paş li welatn dr xerb derxistin, biweşnim. Eger ew tecrbn rojn Stenbol nebna, ne Hawar kitbn w, ne j Ronah derdiketin. Ez ne bawerim ku ew bikarbna derketina..."


Ji hing ve Mr Celadet Bedir-Xan pş bi kar rojnamevaniy kiriye, p mijl bye gelek gotar di rojnameya (Serbest) de weşandine, ew rojnameya ku di navbera saln 1909-1913an de li Stenbol dihat belavkirin. Di sala 1910an de, dema ku hej xwendina xwe dikir, bi kar bar weşandina kovareke dibistan rabye berpirsiyara w kiriye. Di sala 1912an de, bi şagirt qutabiyn Kurdn Stenbol re beşdar avakirina (Komela Xwendevann kurd) bye, ewa ku t naskirin bi nav "Hv", bi wan re dikar di weşan belavkirina kovar rojnameyn wan de kiriye, wek:

- Roj Kurd (1913): eva ku di bin berpirsyariya Mihemed Salih Bedir-Xan de dihat weşandin
- Hetaw kurd (1913): eva ku di bin berpirsiyariya Hemze beg Miks de dihat ap belavkirin.
- Yekbn (1913): v j di bin berpirsiyariya Mihemed Salih Bedirxan de dihat weşandin.

Di sala 1918an de, alkar di weşan belavkirina kovara "Jn" de kiriye, ewa ku bi nav (Komela Teal Kurdistan) li Stenbol dihat weşandin, di bin berpirsiyariya Memdh Selm beg Wanl Hemze begMiks de...

weha ta ku di roja 15 gulana 1932an de kovara xwe "Hawar" bi tpn latn li Şam ap belav kir. Bi weşandina kovara hawar, bi tpn latn, yekemn care di droka Kurdan de ku ziman kurd bi tpn latn tne nivsandin.
Ji v kovar 57 hejmar hatine weşandin. Hejmara dawn di 15 tebaxa 1943an de b. Temen Hawar dor 11 salan dirj kiriye, bel du caran j ev kovar ji ber rewşa abor hatiye sekinandin.
Ev kovar bi du zimanan, kurd firans, dihat weşandin. Ji hejmara 1-23an bi du alfabeyan, ereb latn, dihat nivsandin, ji hejmara 24an bi şn ve, bi ten alfabeya latn maye berdest..
Di destpka weşandina kovara Hawar de bi tpn latn, gelek Şx, mele feqeyn Kurdan dij berdestkirina tpn latn ji ziman kurd re sekinn gotine: ev tpn gawiran in, awa hn p ziman me dilewitnin?! Ta ku şx Ebdulrehman Gars fitk deranxe tpn latn ji zi,man kurd re helal kiriye...

Naveroka hawar btir li ser van babetan belav dib: Alfabeya kurd, ziman kurd, giramra kurd, ferhenga kurd, hem j stnek ji zarokan re quncikek bijşk tendurust j t de heb..
Gelek nivskarn Kurdan bi rya hawar nav deng dane, wek: Cegerxwn, Osman Sebr, Qedr Can, Dr. Nuredn Zaza, Reşd Kurd, Hesen Hişiyar. Ji xwe Qedr Can wek nxariy Hawar t naskirin, iko ew ji y pşn b ku t de nivsandiye.

Di sala 1942an de, mr Celader kovarek din, di gel kovara Hawar weşandiye bi nav "Ronah", ev kovar j bi kurdiya latn li Şam diha ap belavkirin.
Hejmara pşn ji v kovar di 1 nsana 1942an de hatiye weşandin, hejmara dawn (28) di adara 1945an de derye. Bi v kovar yekemn care ku rojnamevaniya kurd bi wne t weşandin.

Bi saya mr Bedir-Xan Bot, kur neviyn w, roja ro em xwe peyebilind di nav netewn chan de dibnin, bi saya mr Bedir-Xan yekemn serhildana kurdianetew destpkiriye, bi saya kur w Miqdad Medhet Bedir-Xan, bingeh rojnamevaniya kurd hatiye dann, bi saya neviy w mr Celadet Al Bedir-Xan ziman kurd bye xwed alfabeyek xweser, ku roja ro piraniya urdan bi alfabeya w dixwnin dinvisnin.


Heger mirov li droka malbata Bedir-Xaniyan vegere berpl bike, w bibne ku Bedir-xan bi tevay di sirgn zvariyan de hatine kuştin mirin, ev yek bi tena xwe xweş dideyane ji dilsoz wefadariya wan re, ji gel Kurd re. ev yek dihle ku em nav wan bi tpn zrn di droka gel Kurd de binivsnin weha brann ji bo 50saliya kokirina yek wek mr Celadet Al Bedrirxan li darxnin.

Sed rehmet li giyan tev refern malbata Bedir-Xaniyan bibare, bihuşt cih war wan be.


Qamişlo, 07,07,2001


Beşê yekê >>>
 
Konê Reş
  - Nivskar helbestvanek kurd e
- Di sala 1953an de li gund "Doda" di navbera Qamişlo Amd de bye
- Di 20 saln y de, di gelek kovar rojnameyn kurdistan sirgn de gotar helbestn tvel nivsandine
- Yek ji kesn pş de ye ko li Sriy bi ziman kurd de nivsandiye, pişt Osman Sebr, Qedr Can, Cegerxwn, Trj, Dr. Nredn Zaza...hwd
- Ji berhemn w yn apkir:
Serphatiyn miran (1990, Beyrt); Mr Celadet Bedir-Xan (bi ereb, 1992, Şam, bi kurd 1997, Siwd); Serhildana Sasn: 1925-1936 (ereb, 1995, Şam bi kurd ji wergirandina Musediq Tov, Hewlr 2001); Osman Sebr: 1905-1993 (Beyrt, 1997); Komela Xoybn 1927 byern şoreşa Ararat 1930 (Hewlr 2000); Span Jn (helbest bo zarokan, Beyrt, 1993); Şagirt Bedir-Xan im (helbest bo zarokan, 1996); Welato! (helbest, Beyrt,1998); Dergeh jin evn (helbest, 2001)
- Di navbera saln 1989-1992an de yek ji redaksyona kovara "Gurzek Gul" b.. gelek caran hatiye xelatkirin
- Bwar Ibrahm pirtkek diyalog bi nav "Wneyin ji brdank" (ereb, 2000) p re li darxistiye







Rexne û peşneyarên te

------------------------------
Alîkariya malperê:
------------------------------
internêt belaş e!
Fîrma telefonan
Bo malpera te!
navnîşana te
Tiştên belaş
Telefona erzan
Tiştên belaş
KostGarNix.de
Bajarên elmanî

 ------------------------------------------------------------
 copyright 2000-2002 amude.de [ info@amude.de ]