www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Bila avn zelal neyn şl kirin!

Necîb Balayî
Necib.balay@berlin.de


Necîb Balayî Biray rojnamevan Nzar Agir di rojnameya (Al-Mutemer) de, hijmar 300 / 20-26 Nsan, ya ku bi ziman ereb dih weşandin nivsek bi serdra "Xeniqandina tpan...dartina aalfabya kurd" nivsandiye, min weha hizirkir ku Agir li branna 104 saliya Rojnamegeriya kurd tiştek bi biha nirix derheq pirsa rojnamegeriy ji bo xwendevann bi ereb zan nivsandiye, bi taybet derheq rojnamevan, ronakbr, rimanzan ezz gel kurd Mr Celadet Bedirxan, l mixabin Nzar Agir beruvaj v branna proz helwestek hişk nşan daye her peyva nelayiq yek ji nirxn me yn netew Mr Celadet nivsiye, birast j min du.. s caran ev gotare xwend, min bawer nedikir ku kesek kurd, bila end radkal be j li dij gel kurd ziman w ewqas nerastiy li raberek ziman edebiyata kurd bike, min bawer nekir ku rojnamevan kurd bi nav N.Agir, nivseke weha b dukomnt b bingehn zanist li dij M.Celadet bide weşandin, l herwek kurd dibjin.."Her tişt ji bejna heyran t!"

Her wek t zann, ku di v roja proz watedar de, gel kurd li her c, v roj bi alakiyn curbecur proz dikin kesn weke Mqdad Midhet Bedirxan, Mustefa Paşa Yamulk, Mr Celadet Bedirxan, Huseyin Huzn Mukriyan, şehd şakir Fetah, şehd Musa Enter, şehd Dilşad Merwan bi dehan xemxor şehdn rojnamevan peyva kurd ya proz li brtnin, l her wek me got, mixabin ku Nzar Agir beruvaj tev gel kurd, li dij sermaye serwer peyva kurd M.Celadet, bi hemu kn nefreta xwe, bi hemu pzannn xwe yn ewt nerast, bi hemu peyvn xwe yn ne şrn M.Celadet salox daye tawanbar kiriye, gotara xwe bi snor nekiriye, ku bi ten li ser alfabeya w bnn derheq alfab ya w ergomntn xwe bnt ziman, belk w bi şweke eşkere hriş kiriye ser zimanzan, kesayet, siyaset kovar w Hawar. L ez dibjim, bila mirov li hember kesek weha matmay nemne, y ku xwe li ser hesab , drok, ziman nirxn me yn netew kiriye rojnamevan, xwe weke mirovek pşvero, tolerant nxwaz dibne. Di v gotar de ez di xwazim li gor "emaneta ilm" dokumntan bersiveke kurt bidim Nzar Agir di van waran de ewtiyn w rast bikim:

1-Alfabe ramann M.Celadet.
2-Kovara Hawar nivskarn w.
3-Mr Celadet şorişa Agir.

Alfab

Nzar Agir di gotara xwe de M.Celadet ne li gor pirenspn ilm ekadm M. dibne, ew rexnekiriye dibje w alfabeya xwe bi şweke nezanist demildest nivsiye by ku w pilanek dart li berav girtibe, dibje, ew mirovek hermperist b, w milet kurd bi v alfabey kire du pere, ew ket bu jr bandora alfabeya turk ya M.Kemal Ataturk biryar daye, dibje, eger waye ima w di hijmrn destpk de yn kovara xwe Hawar behis nekiriye.... berdewam dike, ez j dibjim:

1- Celadet Bedirxan brok ramana alfabeya latn di sala 1919an de daniye dema ew mjer Ingilz Nul, ji bu areseriya pirsa kurd lkolna li ser Kurdan ubn Kurdistan, ketiye ser Mr Celadet kar ji bu v alfab daye destpkirin1, nek her wek Agir daye xwiyakirin, ku w li gel zanay firens Rojer Lsko ev xebate kiriye, li gel Lsko w bingehn grammera kurd danne, bi hevre xebitne, van xebatan ji sala 1941-1944an berdewam kiriye..

2- Mr Celadet di hijmar (1) de li ser mebest armancn Hawar derkirina w bi 7 xalan van armancan rz dike xala yek j alfabeya w ye weha dibje: "Bilavkirina alfabeya kurd, di nav Kurdan de, hnkirina w"2.

3- Agir dibje M.Celadet xwed projek siyas b, nek dartina alfabyeke zanist zanyariya ziman b, l M.Celadet bi xwe di heman hijmar de hijmara (1) weha dibje: "Hawar deng zann ye, zann xwe nasne, xwe nasn ji mere rya felat xweşiy vedike. Her kes xwe nas dike, dikare xwe bide naskirin, Hawara me ber her tişt hebuna ziman, d bide naskirin, lewma ku ziman şerta heyna pşne, Hawar ji ro pve bi her tişt kurdan kurdayetiy p bendeware, d mijol bibe. Ten siyaset j dre, xwe naxe siyaset..."3, w di s waran de, projey xwe y zanist derheq ziman daye weşandin:
A- Alfab, B- Rziman, C- Ferheng4.

4- Agir dibje Mr Celadet bi v alfabey Kurd kirine du pere, ji hev pirt belav kirine, w bi tena xwe li gor mebestn xwe ev kar encam daye, l ya rast ne wehaye, ev projek berfireh b ku ronakbrn kurd yn w dem, yn weke Mr Celadet mamosta Tewfq Wehb xwediyn projey bn demeke dirj herduyan ji b v mebest kar kirbun, l ji ber hind egeran, bi şweke seranser ev alfabe belav neb, dsan hem M.Celadet li Şam hem T.Wehb li Kurdistana Iraq li ser alfabey kar kirin, heya saln 50 mamosta T.Wehb namlka xwe ya bi nav "Alfabya Latn" weşand, dsan di dema dialoga di navbera Kurdan desthelatdariya Iraq, ji sala 1970-1974an li piraniya xwendingehn herma Badnan, wendina kurd bi alfabeya latn weke Gund May..Tirwaniş...htd berdewam dikir. Her weha li dawiya saln 80an helbestvan, nivskar mamostey kurd Dilşad Merwan, li bajar Sulmaniy b şehd alfabeya latn.

5-Agir zimanzanek kurd y ku jiyana xwe bo ziman edebiyata kurd terxan kir, 9 zimann navnetew dizann5, bi ne ekadm ne zaniyar tawanbar dike, bi v hukm xwe y ne dadwer, xebatn berya 75 salan mehkum dike, by ku w bi xwe iwar peyvn kurd nivsa bin, yan j elternatveke her biuk pşniyar kir be. L ez dibjim, di war ziman edebiyata kurd de N.Agir hj di "guh gay de nivistye", eger na heya niha bisporn ziman kurd bi dehan konferas, li welat dervey welat derheq alfab, grammer rnivsa kurd encam dane, pir danstendin li ser rformkirina alfabeya M.Celadet hatine kirin, l kes weha bi hişk helwsta xwe li dij M.Celadet ne daye xwiyakirin, her kes dizane ku bingehn alfabeya M.Celadet bi tiştek mutleq nayn zann, dibe hind gohern li gor daxwazn dem peyda bibin, her wek M.Celadet bi xwe di nivsn xwe de v yek daxwaz dike.

6- N.Agir dibje, dema ku w alfabeya xwe derxistiye peyas, w ax li ser xaka welat, alfabeya ereb rih ziman kurd rih rşn xwe li Kurdistana Iraq kr dahla bn, ez dibjim ne weha b, w ax li Kurdistana Iraq j, bi qeder tiliyn destan pirtk bi ziman kurd bi alfabya ereb (aram) ji bil edebiyata kurd ya klask, ne hatibn nivsandin.

7- Xaleke din ya balkş, ku N.Agir behs kir ewe dema di bje, ma peywendiya alfab ziman, bi hişyariya netew re iye, l w ji br kiriye ku alfab uiman di droka hem gelan de stona bingehn e, ev yek j di droka gelan de tiştn her giringn, dema ku hnriy aran di xwest cudahiya di navbera gel Feransa ji hol rake, w biryara damezirandina ferhengeke ziman yektiya ziman kir, lewre ku M.Celadet gotiye; "Ziman şert heyina pşne"6.

Duyem: Kovara Hawar nivskarn w:

1- Nzar Agir dibje: Mr Celadet nav Rojnama xwe kiriye Hawar, ez dibjim N.Agr hey jaro...rebeno, heya niha tu nezan kan Hawar kovar b yan rojname?! L ev j geoveke eşkere ye ku Agir ne ji dr ne nzk Hawar ne dtiye ne xwendiye, belk bi ten bihstiye, ku Mr Celadet, di demek de karek weha kiriye.

2-Agir dibje: Hawar weşaneke b biha b ye Mr berhemn t de hatn weşandin di b qmet biha bne, helbestn w end gaziyn b mana bn, rokn w j mehzele di asta her nizim de bn, l y ku Hawar xwendiye dizane kan bhay w ende di droka ziman edebiyata kurd de, li gor nirxandinn bisporn rojnamevaniya kurd, Hawar di rza pş ya rojnamegeriya kurd daye7, afrandinn wjey weke helbesta kurd ya njen, helbesta pexşaney, kş serwa n di helbesta kurd de, kurteroka juner, marşn netew, klasskn kurd, folklor, şan her away edebiyat di rpeln Hawar de hatin weşandin li nav Kurdan ew weke pirtka proz dih binav kirin.

3- N.Agir dsan dibje, Mr Celadet end kesn rev, kal ji malbatn axa, li dr xwe top kir bn her yek pesina y din dida, dibje Hawar j weşaneke herm b, kesn tde di nivsn j di b seviye ast bn, kesn weke Haco axa, Cegerxwn, Osman Sebr Ehmed Nam bi nav tine, ez di bjim ne weha ye, li gor şert mercn w dem nebna post, komunkation tkiliyan, Hawar xwe gihandiye her pare her bajarek kurd, baştirn ronakbr nivskarn kurd yn w serdem, ji hem pereyan beşdar kiriye, ji bil hem şehsiwarn rka edebiyata kurd li bakur, di nav Kurdn li Sriy di jiyan, Kurdn Iraq yn weke Premr, Hamid Ferec, Tewfq Wehb, Abdulxaliq Esr, Bkes, Abdulah Goran, Prut...htd bi mijar berhemn xwe namn xwe beşdar kirin e. Dsan ji herma Badnan, kesn weke, Helbestvan Mela Enwer May, şx Memduh Birfk, şx Xeyasdn Neqşebend, Salih Bamern, Lawik Badn, Metn...htd di hijmarn Hawar de nivsandine, herweha kesn ji bajar Merwan Urmiy j di Hawar de nivsandiye, bila N.Agir di roja ro de mze bike, kan kjan weşana kurd heye niha ewqas ronakbr nivskarn kurd di rpeln xwe de gihandine hev!!

Syem: Mr Celadet şoreşa Agir

Derheq v xal ez di xwazim bi kurt bersiva N.Agir bidim, dema ku ew dibje, şorişa Agir ya ku ew p hatiya binav kirin, şoreşeke paşvero encamn pir xerab ji bo Kurdan anne, bi bernameke b armancn siyas, zanist yektiya gel Kurd hat b destpkirin, bi pilaneke ne rkxistin, peyda bib, l ew bi xwe bervaj gotinn Nzar Agir diruste, ev şoreşe mirov dikare bje heya v dawiy şoreşa her modrn pşkeftxwaz b, bi beşdarbna hem tex nn gel Kurd, bi naverokeke pşvero hatb lkoln kirin.
Beriya şoreş li sala 1927an bih destpkirin, di heman sal de, b yekem car di droka Kurdan de, kongira netew ji bo hem rkxistin, saz, ol nn gel kurd hatib sazkirin8, bervaj gotinn Nzar şoreşa Agir, şoreşa her bi pilan b, sernekeftina w, ew tiştek din e, Nzar her kes encamn neserkeftin fam dike rewşa Kurdan peywendiyn navnetew berjewendiyn wan heya roja ro li dij Kurdan dikare binirxne.

Li dawiy ez dibjim Nzar Agir, ima niha di v dema nazik ya gel kurd tu ewqas hrişn b bingeh, li ser serok siyasetmedarn kurd, hunermend, nivskar nirxn me yn netew berdewam d, mebesta te ji van gotaran i ye?

Ez bi ten pirs dikim bersiv j ji te naxwazim!!


avkan jeder:

1-Hawar, hijmar -1- sal 1932
2-Heman avkan rpel.
3-Hawar, hijmar 3.
4-binre hem hijmarn Hawar.
5-Raber Rojnamegeriya kurd, Cemal Xeznedar, Bexdad, 1973, rpel 152.
6-Droka Edibiyata Frans, Fewaz Husn, Swd, 1998.
7-Mehmud Lewend, Kovara Hwa, hijmar 52, rûpel 7, 2002.
8-Kortiya Serhidan şoreşn kurdan, yekgirtiya Kawa, Dar al-Katib, Beyrut, rûpel 88.



Tbn

Li gor birenspn rojnamevan, pwst b min, bersiva hja Nzar Agir li heman Rojnam dabae, l ji ber ku ez naxwazim bi ziman Ereb binvsim, lew re min bi kurd nivs ez di weşann kurd de j, bidim weşandin.

N. Balayî
Nern rexneyn te hene!? ---> info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]