www.amude.de
Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de

 
  Ji bo bîranîna 56 saliya şehîdkirina Pêşewa Qazî Mihemed
û hemû şehîdên rêbaza bi şan şerefa doza Kurdistanê:

Pêşewa Qazî Mihemed çawa di dîroka azadî-
xwaziya gelê xwe de bû rêberekî efsaneyî ?!


Kakşar Oremar
navdarenkurd@hotmail.com
Kakşar Oremar











Kakşar Oremar


























Pêşewa Qazî Mihemed di xortaniya xwe de

Gelek kes hene ku bi nav xizmetek mezin di demek kin de navn mezin danne ser xwe, l nav dann qre-qara wan demek zde di av dil gel de nemaye. Sedem j di piratk de hatiye dtin selmandin. Wek bav kal dibjin:" Kar w kes kir y ku bi daw an temam kir"

Nav hurmeta drok z nabe para herkes. Ji bo bi destxistina navek paqij di xebat droka her netewek de drbn fdakariyek bnimune pwste. Dema di br hizrn mirovek de ev du sifet bn dtin, bgoman ew mirov ji tiştek natirse bi rihet li hember zehmetyn dijmin gel xwe berxwedan dike.

Şehd mezin riya azad demokrasiya geln Rojhilata Navn Pşewa Qaz Mihemed yek ji wan lderaye ku di xweş nexweşyn jiyana gel xwe de, ji wan cuda neb heta can xwe j fday bextewer(xweşbext) serbilindiya gel Kurdistan kir. Ji bona w j nav hurmeta w ya drok qet ji nava dil mejiy gel Kurd hem azadxwazn chana demokrasxwaz reş nabe.


















22.01.1946, roja îlankirina Komara Kurdistanê

Roja 22. 01. 1946an li qada iwarira di şahiya ragehandina komara demokratka Kurdistan de li bajar Mihabad Pşewa Qaz Mihemed li hember zdetir ji 20 hezar Kurdan hinek lder giregirn Kurd bi şehamet tewaziek tej evn sekin wiha axiv:

" Kurdistan xwed cihek istratej erdnigarya taybet e ku gel Kurd hertim bi b w hind ku netewe milletek din di navbera wan de mesaf bike wan ji hev biqetne, tev bi hevre tde dijn t de xwed malkiyeta xwe ya mill ne. Serbihr(biserhat) droka wan ya derbasby yeke bi gişt tde hevparin. (Kurd) xwed adab adet nertyn netew yn wisane ku bi ti rengan sedemn cur bi cur ti byerek nekarye sistiyek di nava bingeh binax millyeta wan de peyda bike.
Kurd ji kevin de xwediy hezaran paşa desthilatdar rkxistn xwe yn mill bne. Hema di Kurdistana azad ya niha de(1) malbata emrn Mkir ku destpker wan Emr Seyfeddn bye, heya 1020 hetav(şems) (1641 zayn) bi awayek serbixwe yek li pey y din: Emr Seyfeddn, Sarim Beg, şx Heyder, Emr Beg, Emr Paşa heya digehe Qbadxan bi desthilat hza xwe ve (bi awayek serbixwe) hukimdar kirine. Millet reşd xwed xret Kurd di hem dewir axek de herkes ku xeyala desthilatdariya nştimana wan kiribe, dijayet berengar wan bne li hember wan dijayet(berberakan) kirine ji kirina ti fdakariyek j kmas nekirine. Pişt ji destyna seltenet desthilatdariy j, ji bo bi destxistina serxwebn azadiy bi milyonan qrban fda kirine, ji bo ku hertim di hal xebat berxwedan da bn, ti cure zehmet azarek nemaye ku di jiyan de nekişnin nebnin. Bi viya re j hm bextreş, kurewer, kuştin talan ji aliy neyaran ve teheml kirine qet ji bo bi destxistina armanc xweziyn xwe newestiyane di riya bi destxistina azady da nesekinne(bhina xwe nedane), bi dilek hind bi hz radeyek wisa mezin xebat tkuşan kirine ku heya niha hzek wiha peyda nebye ku bikarbe bi hevre(tkda) wan bixeniqne. Mr Kor kuştine, Babanyan ser hildane, Baban bdeng kirine Erdelan hestane, ew li erd dane, Bitls rabne hezarn din yn mna wan.
Heta di van dawiyan de pişt şer chan y ber ku dktatoriya ran Tirkiy hatine ser kar ziman adet mezheb taybetmendiyn Kurdan yn netew bi carek lawaz hejar bqmet kirin, ji kirina ti wehşiyet hovtiyek nesekinn, xwndin nivsna ziman Kurd j yasax li berkirina cil kincan (kincn Kurd) j qedexe b.
Nedihiştin em xwediyn qenc di ti mafn mirovanetiy de pişkidar xwed par bn. Riya hnbna zanist teknolojiy ji me qt kiribn, her roj bi hecet(hncet - behane) herdem bi teşqeleyek kom bi kom desete-deste Kurdn hejar bextreş heps surgn dikirin ew dikuştin ji beyin dibirin. Destkeft hatina v millet prşan bare ji xwe re dibirin ew j bir t(thn) taz dihiştin.
Heya ku di şehrwera sala 1320an(Augusta 1941an) de firşta azady desthilatdariya dktator faşstiya Rizaxan herifand(tkşikand). Ser Kurdan ji hem zext nerihetyan, hinek azad b di cih de hiss kir ku awa div ji derfet mifay bistne riya rast bi destxistina azadiya v millet iye y i bike?
Zilam mirovn bi br xwed hiş bi şeref ku pir ji mjda b xwna dil xwe vedixwarin ji bo zelliya v millet dkel bhna şewat ji hundur wan derdiket, gelek z dan xuyakirin ku dema kar xebat ye div ji v derfet feyde b standin ev dem bi temam ew roje ya ku yn beriya me j pir av li riya w bn. Bi yekcar z, bwestan rawestan, dest bi kar xebat kirin (Hzb Dmokrat Kurdistan)(2) pkann bi destek peyt(mukim) mijl kar bar xwe y mill bn bi avek hr bi dqet pwst pdvyn Kurdan dan xuyakirin c bi c kirin.
Beriya hem tiştek dubend nakukyn l eşayr ku bi dek hle fitneyn kedxwar dktatoran ji bo mtin(kedxwar) xwarina maf emandin(tewandin)a v millet wek ew bixwe dibjin:" Tefreq biyendaz w hukumet kn_ Dubendiy bavje ji xwe re desthilatdariy bike", xistibn nava me heya radeyek ev agir belav berfireh bib ku birayn ji dayik bavek ji hev qetandin ku yekit hevgirtina wan j, ji nav rakirin....".

Piştre Pşewa Qaz Mihemed ku bi nrn avek bavane li gel xwe dinr, behsa wan kar bar ku di ax desthilatdariya Kurdan de valatiya desthilatdariya dewleta navendiya ran kirine, dike wiha axaftina xwe berdewam dike:


















Xwendingeha şevane li Mehabadê

" Me heya niha end xwndingehn kean kuran(xurtan) vekirine, xwndingeha şevane me damezrand pirtk bi ziman Kurd hatin wergrandin... Xurt ke zilamn mezin di xwndingehn şevane rojane da bi ziman Kurd dixwnin li cih w hind ku şeş-heft salan mijl xwndin hnbna ziman Fars bibin, di mehek-du mehan de dibine xwnde(xwndewar) hem tiştek dixwnin dinivsin.
Ji bo nasandina liyaqeta mill derxistina jiyana and, kultur edebya Kurdan ji bo gehandina hewara xwe bi guh cihana mirovanet edalet, pwstiya me bi tiştn weşan belavkirin heb. Weşanxaneyek gelek baş hat kirin di bajar me(Mihabad) bixwe de bi ziman me bi weşanxana me bixwe kovar rojname derdikevin br ra daxwazn me di chan de belav diken.
Destkeft berhemn me ku pareke zde bi qmet b bi hle(dek) ji dest me derdixistin dest kedxwariy barajek li pşber me bazara chan dirust kirb. Me riya areseriy peydakir ticaret aboriya Kurdistan pir baş hat teimn kirin.
Di ax dktatoriy de ku hem cure maliyat ji me distandin, bi km zdey ne aletn saxlem dermankirin, ne doxtor, derman ne j nexweşxane ji me re sazkirin. Em bixwe nexweşxanek pir baş di pşerojek nzk de vedikeyin saxlemiya hevwelatiyn me teimn dibe.
Me hzek mill pkanye ku bi cesaretek temam amedeye ji nştimana me re parzvaniy bike. Xuyaye ku serkeftina me seraser di hemen riya demokrasiy de di netceya alakiyn Hzb Dmokrat Kurdistan bi piştgriya chana demokratk e, ji bona w j em dibjn: Bij pkhnern Dmokrat.
Gel Kurd bi hezaran sede(baraj) astengyn dijwar di r de hebn, kom dareyn dktatoriy brawestan li hember kar xebata me hertim karşikn dikirin ji kirina ti namerdiyek nedisekinn. Duberekyn di navbera l eşretan de di hundur de j ji mere pirsgirkn mezin bn. L h yek ji vane nekarn beriya me bigirin me bi dilek bihz li berxwe da me alak xebatn xwe berdewam kirin heya ku serxwebn azadiya netewa Kurd me bi dest xist.
Xuyaye ku hinek bermayyn van xeter tehlukan i di hundur de i li derve hj mane, gel Kurd bi mere li dij wan y xebata xwe berdewam bike bi piştigriya Xwed y serfiraz proz bibe. ro ji nunern hem herm navn Kurdistan bi b li ber avgirtina cudahyn n(sinif) i ji axa reiyet, mezin bik tev bi hevre civiyane yekdil yekziman hawara demokrasy diken di rya Demokrat(3) de dimeşin hza Demukrat didin xuyakirin".(4)

Rojn Xweş yn azad, demokras bexteweriya Kurdan zde nedomn. L wek xuyaye sedemn cihan btir di tkna komara Kurdistan Azerbayican bi teisr bn. Pişt ku Rizaxan Pehlew di şer chan y duyemn da helwesta dewleta xwe bal da lan kirin, rewşa siyas ya ran tevlhev b. ran ji aliy Yektiya Sovyet Inglzan hat dagrkirin. Zexta Rusan ya li ser dewleta ran ji ber petrla bakur ran b ku dewleta navendiya ran near bike bi wan re protukola neft mza biken. Di 04. 04. 1946an de di navbera ran Sovyetistan de peymana neft hat mza kirin.

Ew peymana ku di navbera dewletn Emrka, Inglz Yektiya Sovyet da hatib mza kirin, dida xuyakirin ku gereke hzn hem welatan di ax şeş mehan pişt sekinandina şer gereke ji ran derketane derve li ser esas yekperebna axa ran ku di s peymann jr de hatib diyarkirin:

1. Peymana S al(hevgirtin) di 21 Janiviya sala 1945an de.
2. Peymana Potsdam ji 11 meha Juyy heya 3 Auta 1945an.
3. Peymana mtiyaza neft ya di navbera Tehran Moskovay de di 04 Aprla 1946an de.

Kurdan ji peymana Atlantk ku di navbera Rozvlt irl de hatib lidarxistin, hvyn mezin dikirin, l ev peyman j bi sud rijma Tehran b Kurd tde xwed ti mafek nebn.
Herwiha sedemn din yn tkna her du komarn Kurdistan Azerbayican cudabna rbaz helwesta her du komaran ya di tkelya bi gel re b. Komara Kurdistan komarek demokratk b ku ti mesafe di navbera birveber gel Kurd de nedihat dtin. Hem kmnetewn ol mill(Asr, Ermen, Yehd Azer) di Kurdistan de di mafn xwe yn koltur ol de azad bn. Ferqek di navbera wan Kurdan de nedihat dtin. Birvebern Kurd di nava hejar di nava dil gel xwe de gehiştibn xwe ji wan cuda hiss nedikirin. Herwiha di 11 meh temen komar de ten yek kes li Mihabad hat kuştin ku terorek siyas nay hesibandin.






















General Mihemed Husn Syf Qaz























General Homayonî




















Komek ji artêşa Komara Kurdistan

Rbern komara Azerbayican z protukola hevkariy ku di sala 1946an de di navbera nunern her du aliyn Kurd Azer(Qaz Mihemed, general Mistefa Barzan, general Mihemed Husn Syf Qaz, Ceefer Pşewer, general Kebr ...) de pkhatib, di piratka xwe de hilweşandin z ji Tebrz ber bi Yektiya Sovyet revyan. Bi v reng zdetir ji bst hizar kesan li Tebrz hermn din yn desthilatdariya komara Azerbaycan hatin kuştin. Ev kar birvebern komara Azerbayican b sedem ku komara Kurdistan bi ten bimne Pşewa Qaz Mihemed ji bo parastina jiyan namsa gel Kurd bi baş dt ku bi teslmkirina xwe, pş li wrankirina bajar Mihabad bigire.

Pişt ku Azerbayican ket dest artşa Şah ran(Mihemed Riza Pehlew), byer bi awayek tund li pey hev derbas bn. L serokkomar Kurdistan carek din sonda ku di roja ragehandina komara Kurdistan li meydana iwarira li hember gel xwarib, bi br an dubare kir:

'' Emin be Xuda, be kelam ezm Xuda, be nştiman, be şerafet mill Kurd, be alay muqedes Kurdistan siwnd dexm ke ta axir henasey giyanim rijandin axirn qetrey xiwnim, be giyan be mal le ry ragirtin serbexwey w berzkirdinewey alay Kurdistan da, tbikşim nisbet be cimuhr Kurdistan yekit gel Kurd Azerbayican, mut' wefdar bimnim.''(5).

W heya roja şehdbna xwe bi dehan caran ev sonda xwe ya wefadriye dubar sedbare kir.
Di rewşek wiha tevlhev de karbidestn dewleta ran ku hertim xwestine ji ava şlo masyan bigirin, z ketin xebat ku bi dest rgir, caş xaynn ku bi pere ji xwe re kirbn, bajar Mihabad talan wran biken, l Qaz Mihemed canfda ku hertim ji bo parastina maf gel sembula fdakariy dihat hesibandin, z ji serleşker artşra ran Homayun desthilatdarn Tehran re xeber şand ku:" Ger hn bixwazin bi v reng hriş bnin ser bajar Mihabad, em j y heya dilopa xwna xwe ya dawiy li dij we şer berxwedan bikeyin".

Hem karn serokkomar Kurdistan bi awayek demokratk birve din. W xwest ji bo nebna jensdek din di Kurdistan de derfet ji dagirkeran re nehle. Ji bona w j piştre di mizgefta Ebas Axa de gel birvebern komara Kurdistan li hev civandin Pşewa Qaz Mihemed ji gel dawa kir ku di derbar şer an j teslmkirina bajar Mihabad dtinn xwe bnin ziman. W w roj ji gel re da diyarkirin ku: "Ez di xweş nexweşyan de bi were bm ez xwe bidim dest karbidestn dewleta ran ku bi kuştina min hem kn kerba xwe li ser min vala biken bila xisarek negehe we. Ez bi sond, peyman girdana bi gel xwe ve wefadar mame qet ji we dr nakevim... Ez berpirsyartiya her tişt digirim ser sty xwe...Bila baweriya we heya dawiy bi min hebe...".

DADGEHKIRINA RBERN KURD BPIRENSBYN BIRVEBERN DADGEH

Dadgehkirina ldern komara 1946a Kurdistan ku yek ji mezintirn byer mehkemn siyas di hem ran Rojhilata Navn de t hesibandin, ji ber end xalan pir girnge. Girngtirn xal berxwedana Pşewa Qaz Mihemed hevaln w ye ku bi eşkerah dizann ew bne kuştin. L wek şahidn artşa ran bi xwe j didin xuyakirin, Qaz Mihemed di hem ax mehkemekirin de heta carek j ser xwe netewand hertim btirs bi serbilind bi bersivn xwe yn mentiq, hem amade byyn di dadgeh de heyretgirt kiribn. Xaleke din ya girngiya mehkemekirina şehdn azadiya Kurdistan v rastiy j dide xuyakirin ku her s Qaz di baweriya xwe ya bdaw ji bo diyarkirina qedera siyas ya gel Kurd mana wan ya bi dewama şoreş demokrasiy gelek zde bye.
Di dadgeha formalte leşker de ku artşa dewleta cinayetkara ran di leşkergeha Mihabad de pkann, li dij her s serokn Kurd z biryara darvekirin hat dayn. Hertişt di ar rojan de bi daw b ku ev berevaj hem xal zagnn yasaya bingehna ran b.
Dadger hevaln w di biryar kar xwe de ne xwed insyatfek serbixwe bn biryara dawiy ji aliy Inglz Emrkyan ve hatib dayn. Bi qas ku birvebern dadgeh di br rayn xwe de brade lawaz bn, Pşewa Qaz Mihemed hevaln w j xwed radeyek wisa mezin bihz bn ku nimuneyek mezin ji fdakar welatparziya wan bawera wan ya bdaw bi pşkeftina civak siyas, demokras rizgariya Kurd Kurdistan b. Ew di berdewa armancn xwe de mna iyayek mezin piştrast bi bawer bn.

L tişt her giring di ax mehkemekirin de ev rast b ku birvebern mehkem ji man bawermend, rast, cesaret, zanyar mrxasiya ldern Kurd ecbgirt mabn. Bi taybet bersivn Pşewa Qaz Mihemed ku bi piran w j bi pirskirina pirsek, bersiv dida pirsn serok dadgeh, tevlhev xiste nava kar mehkemekirin. Pşeway Kurd 14 seetan bi awayek mentiq bi wan re axiv ji wan re da selmandin ku Kurdan di pkanna komara Kurdistan de karek qann kiriye maf wane ku li ser diyarkirina qedera xwe ya siyas, xwed biryar kiryar bin.
Bi van dtinn berfireh ew şehdn destpka demokras azadiya gel Kurdistan hem geln ran bn ku ji bo gehiştina bi armancn xwe, amade bn can xwe j pşkş doza gel demokrasiy biken.
Di cihek dadgehkirin de ku bi serokatiya serleşker ran y bi nav "Pars Tebar" hat birevebirin, dema ew ji Pşewa Qaz Mihemed re dibje: "We xwe kire alet dest dijimin...", ew j bi radeyek bihz ku ji hereket ry w y nran dihat xuyakirin, wiha bersiv w da:" Hn li kr bn ku pşiya v jensd(fac) bigirin. Bi van hem strk mdal vakslan, hn li kr bn dema ev dijmin hat nava axa welat me?! Min bi xwe gelek efser serbaz dtin, b w hind ku dijmin nz wan bibe bi sedan klometro ji wan dr, silah(ek) hem tiştn xwe yn din bi deste kincek diryay(qetyay) digherandin ku ji qada xebat birevin. Min bi xwe zdetir ji sed kes ji van hjayan birin mala xwe ez ji wan re li ser man, berxwedan fdakariy axivme ku raz nebn. Min xwarin kinc dan wan dirav(pere) j dan nava berka wan ek(silah)a wan careke din ji wan re vegerand min gote wan:" ku ev namsa weye w nedanin erd " di dawiy de min ew şandin Tehran... Ger pişt valahiya desthilatdariy di herm de min berpirsyartiya birvebirina herm girtiye dest xwe, ji ber w hind bye ku gel Kurd bi piran ev berpirsyartya han pşniyar min kirin. L ez li pey meqam an j cihbilindiy nebm, imk min ew hebn. Armanc ew b ku ji difin(poz)a kes xwn ney wiha j b. L hn ku li vir bi fermana axayn xwe yn Emrk Inglz dixwazin me bi dam mehkm biken, ev qas li dora tiştn vala negeirin vala neaxivin destra wan ya di ber de hat diyarkirin, pkbnin. Mirina di riya gel azady de ji me re şirn e em bi can dil v şeref dipejrnin. Baweriya we hebe di ax daleqandin de axnek j ji min nay....".

Hem parastin axaftinn Pşewa Qaz Mihemed ji dil can bn nexwest ku di ry dijmin de lawaziy ji xwe bide nşandan bi v reng gel Kurd li cem neyarn wan b tehqr kirin. Ji bona w j dema serok mehkem bi axaftinek bhurmet bi gel Kurd kir Kurd kiksifet bi nav kirin, Pşewa rab ser piyan xwest bi kursya(sendelya) ku li ser rniştib hriş bike ser serleşker Pars Tebar. Ev kiryara lder Kurd tirs xofek mezin xiste dil wan ew near man ku navberek bidene kar xwe y dadgeh kirina her s Qazyan. Nnern edaleta ran ya rizyay z phesiyan ku nikarn bi awayek qann serok Kurd hevaln w mehkm biken. imk Pşewa Qaz Mihemed şarezayyek zdetir baştir ji wan li ser naveroka qanna bingehna ran heb dizan ku awa li hember wan bisekine li berxwe bide.

Necef Qul Pisyan ku şahidek ax dadgeh kirin b di cihek pirtuka xwe ya bi nav ( Ez Mihabad xunn ta kinarhay Eres_ Ji Mihabada bi xwn heya qiraxn Ers) dibje:"Di dadgeh de Qaz Mihemed hriş ser siyaset kiryarn dewleta Tehran kir got: Ez ji kuncik v zindan diqrnim ji dewleta Tehran desthilatdarn wan re dibjim ku hn gunehkarin ne em... we hriş anye ser ax welat me mal milk me talan diken...".

Herwiha rojnamevanek bi nav Sulyman H. j di v derbar de dibje:" Qaz got ku div hn li cih me bn girtin mehkeme kirin ku we hriş anye ser me di maln me de we em hsr kirine xistine nava girtgeh...Tevaya karn ku rdane ji ber siyaseta dewlet ya zalimane ye. Dewlet heta izin nedida ku gel bi deng raya xwe nunern xwe bişne parliman... Ger dewlet hem Kurdan weke xayn dizane, bila dest xwe ji v erd hilgire ger welatparz dihesibne bila izin bide ku kar bar birvebirina xwe ew bi xwe hildin dest xwe...".

Qazî Mihemed qet ji kar xwe poşman neb di dadgeh de xwe mna destpker şoreşa demokrasiy di Kurdistan de binav dike. Herwiha ew bi dadger ran dide fam kirin ku berevaj birvebern komara Azerbayican birvebern komara Kurdistan di bin bandora ti hzeke biyan de dewletek Kurd pkneanne. Ew di dadgeh de bi dengek bilind ji wan re dibje:" Ev kar min ji ber evna min ya ji bo welat gel min b, her belaya ku hn dixwazin bnin ser min, l gel min nerihet meken..."(6)

Helwest cesareta Syf Qaz Sedr Qaz j berpirsyarn dadgeh serşwand kiribn nedizann bi i away bersiva pirsyarn wan yn mentiq rast biden!!.

HELWESTA NUNERN EMRKA INGLZ

Di w serdema ku rewşa chan ya siyas-civak bi awayek cuda ji ya ro b her du bilukn Rojhilat Rojava bi hevre di rikeberatiy de bn, end caran nnern Emrka Inglz di girtgeh de hatin dtina Qaz Mihemed xwestin ku w bikşnin aliy xwe ji bo berjewendiyn xwe yn kedxwar ji hurmet bilindahiya w ya civak-siyas mifay bistnin. Qaz Mihemed herend dizan ku bi v kar y sedsed ji mirin rizgar bibe dewleta ran nikare w dam bike, l daxwazn nunern Emrka Birtaniya nepejirandin. Li gor wan belgeyn ku niha hatine weşandin, beriya destpka mehkema yekemn ax ku her s Qaz li Mihbad di binavdriy de bn, konsul Emrka birz "Lstir Stun" li bajar Tebrz, konsul Inglistan birz "Kars", nuner kilsaya protestan ya Emrka birz "Lio Ingstun Btl", siyasetmedar Emrk y agehdar di pirsgirka Kurdan de birz "Duhar" herwiha sefr Emrka "Gorg Alen" li Tehran her yek bi awayek nihn xwe gehandin bajar Mihabad bi hevkariya berpirsyarn artşa ran di girtgeh de n cem Pşewa Qaz Mihemed. L wan nekar rada ldern Kurd bişknin wan ji xwe re bikirin. Di hevdtina ku Duhar bi Qaz Mihemed re pktne jre wiha dibje: "Ger Qaz di Kurdistan de siyasetn Emrka birve biben(cra biken), em ji wan re hevkariy biken ew ji girtgeh dam rizgar bibin..."
Gorg Alen j dibje: "Eger Qaz raz bibe, dewleta Emrka j amadeye ku ji bo pkanna dewleta serbixwe ya Kurdistan hevkariy pre bike...".

L bersiva Pşewa Qaz Mihemed di dema ku dizan roj bi roj dema şehd bna wan nzk dibe, li hember tevaya van pşniyar daxwazan Emrk Inglzan wiha b: "Ez ne mirovek durme baş dizanim ku hn ji min i dixwazin, l ez bawer mana xwe ji dest nadem. Ez nikarim xiyanet li gel xwe bikem. Min gel xwe dest birat dostya Sovyetistan girtiye ji hevkar piştgriya wan Pşewazy dikeyin."(7)

Hzn mezin w dem heta Kurdn ku di xizmeta berjewendiyn kedxwaran de bn j, xistin dewr ku Qaz Mihemed raz biken w bxin xizmeta berjewendiyn xwe yn siyas. Wan bi riya serokwezr w dem y raq Nr Sed ku di xizmeta siyaseta Inglzan de b, xwestin ku Şx Elaeddn Zniw ji Qaz Mihemed re nameyek binivse wan raz bike ku ew herin raq. şx Elaeddn nameyek dinivse bi riya kur xwe Şx Ebdulqadir nameya xwe digehne dest Qaz Mihemed. L Qaz di bersiva şx Elaeddn de ji kur w re wiha dibje:"Ji bav xwe re bibje ku ew bixwe xlam byanyaye, ev bes nne ku dixwaze ez j xwe bifiroşim wan..."
Her roja ku derbas dib, di zindana tarya dijminan de riha canfday berxwedana semboln canbihriya Kurdan zdetir geştir dib. Ew di w baweriy de bn ku gel Kurd z an j dereng rojek y azadya xwe ji dagrkern Kurdistan bistnin. Berpirsyarn dewleta navendiya ran carek bi nihn Qaz Mihemed hevaln w birin Tehran j, l berpirsyarn Emrk Inglz nekarn wan raz biken ku daxwazn wan bipejirnn xwe ji mirin rizgar biken.

Wek dayika Kurd Mna Qaz j dide xuyakirin, Qaz Mihemed beriya ku ji mal derkeve li Miyanduav xwe teslm serleşker Homayun bike, baş dizan ku y b şehd kirin. L w carek din an bra me xwe ku i soz qirar dane gel xwe di derav teng de nexwest ji bo rizgarkirina can xwe mna Ceefer Pşewer gel xwe di nava lepn gorn har hov de bihle di drok de wek mirovek tirsinok rreş b bi brann.

Ew kinifa ku nşana bdadya hizar sal ya padişahn ran b, nekar di br rayn wan yn azadxwaziy de gherandin bike. Ev rast pişt 56 salan ku arşva millya ran hinek belge dokumentn li ser mehkemekirina her s Qazyan belav kirin, bi awayek rontir t selmandin. Di v derbar de rojnamevan nivskarn ran biyan j derheqa rbern Kurd de gelek xaln girng dan eşkere kirin. Ji van belgan t xuyakirin ku fdakariya Pşewa Qaz Mihemed hevaln w ji bo pşeroja Kurd hem geln ran dergehek n vekir ku ew j dergeh demokrasy b.

Pişt ku di dadgeha yekemn de biryara damkirin hat dayn, heya s mehan serokkomar Kurdistan hevaln w nehatin dam kirin. Sedemek ji bo v kar ew b ku belk Emrk Inglz bikarbin bi riya şiwirandina bi wan re br rayn wan ber bi berjewendiyn xwe ve veghzin. L sedema girngtir ew b ku hzn pşmerge artşa Kurdistan di bin serokatiya nemir general Mistefa Barzan de li herdera Kurdistan belav bibn şer di navbera artşa ran Kurdan de berdewam b. Nuner Sovyetistan li bajar Tebrz di raporteke xwe de dibje:" Dema ku Kurdan hriş ser beşn cur bi curn artşa ran dibirin şer artşa axayn xwefiroş dikirin, wan ji ber tirs bi nşana teslmbn, ala Kurdistan di epern xwe de bilind dikirin wney Pşeway Kurdistan(Qaz Mihemed) hildigirtin destn xwe... ti rojek nne ku ji herma Kurdistan end kamiyunn birndar kuştyan nenin Tebrz...".

Di v nav de hrşn hza esmanya Emrka her du dewletn raq Tirkiy j hevkariya dewleta ran dikirin.L pşmergeyn nemir general Mistefa Barzan Zroy Herk(Bihadr) xisarek mezin gehandin artşa ran.

Roja 28 Marsa sala 1947an serleşker El Rezima Ara sefr Amirka Gorg Alen hatin Mihabad bi awayek nihn di bin berpirsyartiya serleşker "Nkozad" de bo cara duy dawiy dadgeha Pşewa Qaz Mihemed, Sedr Qaz general Syf Qaz carek din destpkir. V car kna wan ji Qazyan pir zde b. Ji ber ku wan bi ti awayan nekarbn bigehin armancn xwe. Bersiva berpirsn Emrk Inglz ji bo damkirina her s Qazya poztv b Mihemed Riza şah Pehlew ku bi hevkariya wan li ser kursiya selteneta ran rniştib, hukim dama Pşewa Qaz Mihemed hevaln w mza kirib ku di dest serleşker "El Rezim Ara" de b.

Di dadgeha duyemn de j serokkomar Kurdistan hevaln w b w hind ku belge an j nivsek di dest wan de hebe, parzvaniya xwe kirin bi netewe welatparziya xwe serbilind bi kar xwe ftixar dikirin.




































Mna Qaz (1996)
Mna Qaz di v derbar de dibje:" Serwan şerf Pişt bi dawbna dadgeh hat mala me bi dilek tej hesret xem wiha got: "Heyfa mirovek weke Qaz Mihemed, heyfa v zilam mezin, zana hekm. Duh dema pkhatina mehkem Qaz Mihemed ar seetan axiv bi lim mentiq zanyaryn xwe hem birvebern dadgeh ecbgirt kirin. Qaz Mihemed bi evn fdakariyek wisa mezin diaxiv bala endamn dadgeh bi awayek kişandib ser xwe ku ti kesek ji wan nedikar axftinn w qt biken...".(8)

Di rastiy de Qaz Mihemed ne ten birveber endamn dadgeh mehkeme dikirin, belk rijma ran ya paşayet j rreş riswa kirib mafdarbna doza gel Kurdistan bi herkes dida pejirandin.
Serwan şerf ku di dawiya mehkem de fermana damkirina dama Qaz Mihemed hevaln w nepejirandib, ji ber v helwesta xwe ya mirovanetiy ji artş hat derxistin piştre ji ber v camr helwesta xwe ya mirovanetiy rast gelek serş nerihetiyan hat.
Nve şeva 31 Marsa sala 1947an b. Dilgemar mrkujan serokkomar Kurdistan bi hinceta w hind ku y wan bişnin Tehran, ann qada iwarira pişt ku avn serokkomar bi sdar dam ketin, ber xwe da serleşker Pars Tebar bi ryek xweş wiha jre got:" Hn ji termn me j di tirs wehşet de ne, ger dixwazim me dam biken, ima derewan dikin dibjin em we biben Tehran. Weke eşkereye derewgotin dury qanna we ye...".(9)

Piştre Pşewa di hundur salona şaredariya Mihabad de wesiyetnameya xwe dinivse. Wek efsern ran didin xuyakirin du wesyetnameyn Pşewa Qaz Mihemed hebne ku yek siyas ya din j ji bo malbata xwe nivsb. L wesiyetnameya siyasya her s Qazyan j heya niha neketiye dest Kurdan. Li gor gotina efesern ku di ax damkirin de amde bn di ry Qaz Mihemed de ti nşann tirs wehşeta ji kuştin nehatine dtin. Ew mirovek netirs bi xret b. Di w şev de w ji Mela Sidq(10) re gotiye: "Binivse, bila gel Kurd bizane ku ez heya bhina dawiya jiyana xwe, kur fdakar wan bm... Ji bo ku mna bajar Tebrz Mihabad j wran nebe namsa we b parastin, ez nereviyam min xwe ji were fda kir. Niha ez soza xwe ji bo we bi c tnim di w baweriy deme ku di dirjahiya drok de canfdayyek wiha nehatiye dtin. Elbet li ser we j ferze ku riya min bidomn tola min ji dagrkern welat xwe bistnin. Ez ftixar dikem ku di riya gel xwe de can xwe dikim qrban. Bij serxwebn azadiya Kurdistan...".

Pşewa Qaz Mihemed di bin sdara dam de dibje: "Ey gel Kurd, riya azadiya xwe bermeden. Baweriya xwe bi dewleta xwefiroşa Pehlew nenin, soz qirarn wan tev derewin. Wan derew gotin me, dev ji şoreş xebat berneden, bij azad... "
















General Mihemed Husn Seyfê Qaz


















Ebdulqasim Sedrê Qazî (birayê Qazî Mihemed)

Dema ku berpirsn dewlet xwestin avn Qaz Mihemed bi destmalek gir biden, w izin neda ji wan re wiha got:" Ey xaynino, ez li hember gel welat xwe ne şermizarim ku avn xwe bigirim...Dixwazin di van kliyn dawiya jiyana xwe de bi zet serbilind li asyn sibeha welat xwe y bedew binrim ku awa berla tartiy diirne(şeq dike). Ez kur wefadar gel xwe bm heme. Mirin ji bo kedxwariy, mirin ji bo Pehlew, bij rana azad, bij gel Kurd bij Kurd Kurdistan...".

Bi v away kur şrhelal gel xwe, Qaz Mihemed şerbeta şehadet vexwar bi kiryar gotinn xwe yn mrane di droka gel xwe de b rberek efsaney mrasek b mirin y berxwedan.
Pişt şehdkirina Pşeway Kurd general Mihemed Husn Syf Qaz ji zindan ann qada iwarira. Dema w term serokkomar Kurdistan bi kinf ve daleqand dt, bi dengek bilind li ser ser ranyan qrya wiha got: "We awa serokkomar Kurdistan dam kiriye!!?, bij Qaz Mihemed, bij azad...". Bi van dirşmn ku w didan ew ber bi sdara dam birin kinf xistin stoy w. L dema ew daleqandin kinifa dar dam qetiya ew carek din ket erd. Syf Qaz mna pehlewan qehremann efsaney carek din rab ser pyan wiha got: "Ey efsern xayn, hn padişahn we, r adetn we axayn we weke v kinif rizyay ne...". Piştre carek din kinif xistin stoy w ew j şehd kirin.
Ber sib demjimr 5 sib Sedr Qaz j ann qada iwarira dema xwestin av jre bnin, w nepejirand got:" Ez ji dest kikn ps yn weke we av venaxm ez j mna bira pismam xwe dixwazim bi avn vekir herim bin dar dam....".
Bi v away di rewşek de ku wan bi rihet dikar can mal xwe ji dest cinayetkarn dewleta ran rizgar biken, her syan bpoşman btirs wers xeniqandin xistin stoyn xwe di riya demokras azadiya geln Rojhilata Navn de pngavn girng drok avtin. Bi awayek ku ne ten di nava Kurdan de, belk di nava hem geln azadxwaz de ew şehdn rmeta bilinda mirovanetiy tn hesibandin. imk wan bi v fdakariya drok nav xwe di mjya hem geln sitem dt de, bi ava zr dan nivsandin tomar kirin.

RAYA GIŞT ŞEHDBNA RBERN KURD

Nivskara taliyay Marya Maok di pirtka xwe ya bi nav "ran Xebat" de dinivse:" Kuştina hovane ya pşeway xebata azadxwaziya gel Kurd, Qaz Mihemed birayn w şehamet qehremaniya ku wan di ax damkirin de ji xwe nşan dan, ti wextek ji bra mirovan nae. Nav van birayan, hem gel Kurd ji bo xebata di riya bi destxistina azad demokrasiy dilivand..."
Kovara Firans ya bi nav "Muayn Awiryan" j wiha nivsb:" Branna xatireya rber navdar pşver xweşfikir gel Kurd lder bizava demokratka ran, Qaz Mihemed birayn w ku ji aliy dewleta ran ve hatin damkirin, ne ten ji bo Kurdn ran belk ji bo kmnetewe geln din j bn dirşme nimuneyn şoreşgery ".
Herwiha dplomat Emrk Arbald Rozvlt j ku demek di sifareta Emrka li Tehran wezfedar b, di pirtka brannn xwe de wiha dibje:
" Ez bi rojnamevann Emrk Firans me Mihabad ku ji nzve komara otonomiya Kurdistan bibnim bi serokkomar w re biaxivim. Ji me re hat eyan kirin ku r zagnn komara Kurdan bi awayek mukemel hatine damezrandin... Me bi dtina Qaz Mihemed hisskir ku ew di nava gel de xwed hurmetek taybet ye... Qaz mna intirnasyonalstek pşver, hurmetek taybet ji bo geln din li ber av digire... Qaz mirovek bi cesaret, zrek, karzan bnimune, xwedy mentiq axaftinkerek hosta b ku bi her away xebt daku r zangnn dewleta Kurdistan li ser bingeh esasek bitew bihz demokrasy darijne..."(11)

BERWAWIDEK DI NAVBERA KOMARA KURDISTAN KOMARA SLAMYA RAN DE

Pwste b zann ku komara Kurdistan li gor mercn w dema chan ji aliy r zagnn demokratk, dewletek pşver b. Ji ber ku di w dem de bi gişt li hem chan bi qas hejmara tilyn her du destan dewletn demokratk di chan de tunebn ku div komara Kurdistan yek ji demokratktirn dewletn w dem b hesibandin. Ger komara Kurdistan ya ber 56 salan bi komara slamya ran ya ro re b qiyaskirin, y gelek cudah bn dtin. Komara paşverya slamya ran ku meleyn ş rbertiya w dikin, biktirn maf ji bo kmnetewn mill li ber av nagire ji bo v armanc j heya niha bi deh hezaran Kurd kmnetewn din ji aliy wan ve hatine trbaran kirin kuştin. L di ax komara Kurdistan de rewşa jiyana kmnetewn ol mill bi awayek din b hurmeta maf hem kmnetewn ol mill di ax desthilatdariya Kurdan dihat parastin. Di van 21 saln derbasby de bi hezarn kes rewşenbr, siyasetvan xelk sivl i li dervey ran i di nava sinorn ran de hatine damkirin terorkirin. Bi awayek ku di roja ro de ran di raya gişt de mna dewletek hov piştvana terorsima chan t hesibandin binav kirin. L di 11 meh temen komara Kurdistan de heta yek kes j ji ber armancn xwe yn siyas nehat girtin teror kirin. Di girtgehn komara meleyn paşver de bi sedhezaran mirov ji ber br rayn xwe yn siyas jiyanek tal dijwar derbas diken nikarin xwe ji zincrn hsriy rizgar biken. Herwiha komara demokratka Kurdistan bi komarn mna Tirkiye, raq Sriy re j di i awayan de nay berewird kirin.

EW NAMIRIN DI DROK DE BN EFSANE

Di esman şevn say tar de, gelek strk dibiriqin, l ronahiya hinek strkan zdetir e bala mirovan btir dikişnin ser bedew trjn xwe yn tej hv. Droka geln azadxwaz j mna esman tej strkn cur bi cure. L hinek kes, strkn tej ronah yn droka netewek ne ku bi nra xwe ronah bexteweriy pşkş gel xwe diken. Ew bi ti away vemirandin napejirnin mna mumikan dişewitin daku ji civata xwe re ronah bexteweriy pşkş biken. Pşewa Qaz Mihemed, Sedr Qaz Seyf Qaz j girantirn berhem xwe y v chan yan can xwe gor şerafet doza gel Kurdistan kirin. Ew namirin, imk ew tev mirovn xwed xret netirs bn ku ji mirin netirsn. Dil wan ji hesin polayn b, ji ber ku ji bo jiyaneke erzan pişta xwe nedan gel xwe ew bn navn bmirin ku bi hizaran salan y di nava dil mejiy hem azadxwazn chan de bijn.
31 Mars roja hem şehdn Kurdistan, y bibe roja serhildanek gişt di her ar peren Kurdistan d. Bi w hvy ku em riya şehdn xwe berneden.




















Kakşar Oremar ser gora Qazî Mihemed
Kurd fdakariya serok şehdn xwe ji br naken. Ji bona w j nav Pşewa Qaz Mihemed di helbest strann şar hunermendn Kurd de cih girtiye. Cgerxwn, Qedrcan, Premrd, Hejar, Hêmin, Mukryanî gelek kesn din canfdayya wan di helbest strann xwe de xemilandine. Her weha gelek dengbêjan li ser Pşewa Qaz Mihemed strane mîna Mihemed Şêxo, Şivan Perwer, Dengbêj Kazo, Salihê Qubînî, Şehrîbana Kurdî û hwd.. Li jr nimuneyek ji strana dengbjiy ku ji aliy dengbjek Kurd y bi nav Helm ve hatiye strn:

Heger bra we nay,
hn sond bixwin
bi w sonda mezin
Bi ser Qaz Mihemd
Bi xwna Şx Sed,
Ji w roj heya roja ro
av qz bk Kurdistan
Ji hsira,
Ji gir
Li ser frisa
Ti car betal nabin.


Jder Tbn:

1. Pşewa Qaz Mihemed behsa azadiya Kurdistan dike ku bi serokatiya Hzb Demokrat Kurdstan komara Kurdistan hatib damezrandin. Hizb Demokrat li ser van bingehan hatib damezrandin: Heqqet, Edalet Temedn(şaristaniyet).

2, 3. Yan mexseda w HDK e. Div b zann ku HDK di destpk de bi b peyva ran dihat naskirin. Li pişt şehdbna Pşewa Qaz Mihemed nav rxistin b bi " Hizb Dmokrat Kurdistan ran.

4. rojnama kurdistan hejmar 10 15.11.1324 beranber 04. 02. 1946

5. Sonda Pêşewa Qazi Mihemed bi zarava Kurmanci wihaye:
"Ez bi Xwed, bi kelama ezim(mezin)a Xwed, bi niştiman, bi şerafeta netewa Kurd, bi ala muqedesa Kurdistan sond dixm ku heya nefesa can xwe ya dawiy rijandina dilopa xwina xwe ya heri dawiy, bi can mal di riya ragirtina serxwebn bilindkirina ala Kurdistan bixebitim nisbet bi komara Kurdistan yekitiya gel Kurd Azerbayican, muti'i wefadar biminim.''

6. Nemir Qaz Mihemed mirovek Kurdperwer, dndar di ax serokkomariy de zanb ku berpirsyartiyek girng girtiye ser miln xwe div heya dawiy li ser soza xwe ya ku ji gel Kurd re dab, wefadar bimne. Ji bona w j nedixwest ji ber karn ku ew berpirs wan bye, gel sivl bguneh b nerihet kirin.

7. Ev helwesta exlaq nşana wefadar peyman neşkniya mrxas şrejinn Kurdaye ku di drok de nimuneyn wiha gelek caran bi ber av dikevin.

8. Hevpeyvna min bi dayika Kurd Mina Qaz(xanima Pşewa Qaz Mihemed) re.

9. Zdetir ji 300 salaye ku birvebern ran bi derew durtiyn xwe gel Kurd ldern wan bi nav aşt lihevhatin dixapnin dikujin. Heta gelek caran wan serokn Kurd di nava mala xwe de j kuştine ku ev j di nava koltura Kurdan de bşermiyek wisa mezine ku qet nay bexşn. Ji Emrxan Lebzrn, Cewer Axay şikak, Simkoy şikak, Mengur Axa bigire heya Pşewa Qaz Mihemed, Silman Mn, Dr. Ebdulrehman Qasimlo, Dr. Sadiq şerefkend ...hwd tev bi nav diyaloga aştiy bi dest padişah meleyn ran hatine şehd kirin.

10. Mela Sidq mirovek xwefiroş xulamok dewleta ran b ku di kliyn dawiya jiyana serokn Kurd ji aliy dewleta ran ve ji bo nivsandina wesyetnameya ldern Kurd hevkariya dijmin gel xwe dikir. Gel Kurd ev xiyaneta w ji br nekirin. Ji bona w j w nekar jiyana xwe di Mihabad de berdewam bike piştre ji nava Kurdan reviya.

11. Nivsa Nemir Rehm Qaz " Esrar muhakimy Qaz Mihemd ve yaraneş bi ziman Fars_ Esrarn mehkeme kirina Qaz Mihemed hevaln w".


 ------------------------------------------------------------
 copyright 2000-2002 amude.de [ info@amude.de ]