www.amude.de
 Dengê kultur û folklora Kurdî di internêtê de www.amude.de
Arabic Deutsch English Français
Hawar û elfabe 70 salî ne

Nîhad Çelîk

Alfabeya latn ya bi kurd di 15' gulan de dikeve heft saliya xwe. Neviy mr Botan Celadet Al Bedirxan ku di sala 1919'an de dest bi xebata xwe ya alfabeya latn kirib, bi weşana Hawar v xebata xwe dibe ser. Xebatn li ser ziman kurd Celadet Bedirxan bi s xalan plansaz dike.

Di xala yekem de alfabey ava dike, piştre rziman dawiy j ferheng amade dike. Ev her s xal ji bo zimn wek hm tn destnşankirin Bedirxan hem xebatn xwe li gor van xalan dimeşne.

"Hawar deng zann ye. Zann xwenasn e. Xwe nasn ji me re riya felat xweşiy vedike. Her kes ku xwe nas dike, dikare xwe bide naskirin. Hawara me ber her tişt heyna ziman me d bide naskirin. Lewma ku ziman şert heyn ya pşn e..." Ev gotin armanca kovara Hawar ye. Pişt derketina Hawar bi 70 sal niha kurdn li dervey welt kurdn Bakur v alfabey bi kar tnin.

70 sal born!

Hawara ku ji bo kurdan cihek giranbuha digire, di 15' gulana 1932'yan de dest bi weşana xwe dike. Cara yekem b ku kurdan alfabaya latn bi kar dian. Heta w roj alfabaya ereb hatib bikarann. Bi taybet j ji bo kurdn Bakur ew wek xebateke proz t dtin. Di nav kurdn Tirkiyey de hejmarn Hawar aniha wek pxemn (ayet) proz tne qeblkirin. Ji bo alfabeya kurd di nav kurdan de belav bibe b bikarann Hawar wek dibistanek xebit. Gelek kurdn navdar ku ro di jiyana kurdan de, wek serkşn edebiyata kurd cih xwe di nav rpeln drok de girtine, di Hawar de dest bi nivsandin bikaranna alfabeya latn ya kurd kirine. Cegerxwn, Osman Sebr, Premerd, Dr. E. Nafiz, Dr. K.A.Bedirxan, Qedrcan, Hac Qadir Koy ji wan end navn nemir in ku di nav rpeln Hawar de nivsne.

Ji bo i alfabeya latn?

Celadet El Bedirxan ji bo kurd dema dest bi bikaranna alfabeya latn dike esas bingehn alfabya kurd li ser end xalan datne van xalan j wiha destnşan dike:

"-Xas denganiya ziman kurd, di şikl dengn herfan de, her end heye, xwe li alfabeya tirkan xistin nedrketin. L bi v away kurdn welat jorn her ku alfabeya tirk dinasn d bikarin bdijwar ya kurd hn bibin komel kitbn me bi hsan bixwnin.

-Herend dihe, ewend dengn herfn latn yn adet ku di zimann din de nas in, di elfabya kurd de hilann neguhartin. Bi v away kurd d bikarin elfebya biyaniyan biyan ya me bi hsant fr bibin.

-Nşankirina her deng bi herfeke serxwe ji away herfn hevedudan xwe dr xistin. Bşik e ku hnbn, xwendin, nivsandin lkdana herfn serxwe ji yn hevedudan hsantir e.

-Her herfeke cuda nşan kirin, yan ji away nşankirina end dangan bi herfek an dengek bi end herfan, xwe dan al. Ev awa ji fikra kirina elfabk bi hindik herfan an j qestda qenc li ser sekinandina denganiy dikare biz.

-Sehtiya ku di her s zarn kurd de hatine kirin xuya kirine ku di ziman kurd de deqn bingehn ev sih yek deng in. Ew j bi van sih yek herfan hatine nşankirin."


Her 23 hejmarn Hawar yn pş bi alfabeya ereb latn tne weşandin. Ji hejmara 24'an heta hejmara daw, hejmara 57'an ten bi alfabeya latn hate weşandin. Di kovar de zaravay soran dimil j car caran hatiye bikarann. Ji sala 1932'yan heta 1943'yan 57 hejmarn Hawar derdikevin. Xaleke din j ewe ku di kovara Hawar de bir frans j heye. Di Hawar de ten hm alfabeya kurd ya latn, her wiha bingeha rziman rastnivsa kurdiya kurmanc j hatiye dann. ro j piraniya weşann bi kurd li ser r şopa Hawar dimeşin.

Ji pnsa Celadet Bedirxan roka Hawar

Di jiyana Hawar de s tarxn brawer hene... Tarxa pşn: 15 Gulan 1932. Di v tarx de gaz hawara kurdan ji dil dev wan ketiye nav xz xzikn end rpelan kovareke n, Hawara zann dazann za.

Ev roj di jiyana kurdmancan a civak edeb de rojeke tarx ye. Di v roj de kurdmanc bn xwediy elfabke biserxwe, elfabke kurd ji nr elfabiyn miletn din, miletn biyan xilas bn.

Elfab alek e, ala biserxwebna heyina me ya edeb ye. Ber di ser keleha me a edeb re aln biyaniyan li ba dibn. Di v roj de kurdmancan ew al daxistin, irandin li şna wan ala xwe a mil daikandin ji hsriya wan bandran fiitn, xwe dan ber siha bandra xwe di v qad de bne biserxwe.

Bel, elfabya ko ji sala hezar neh sed nozdehan ve ez l dixebitim, min ew di w roj de, di rpeln Hawar de belav kir. Kurdmancn ko p hesiyan hn w bne ro ziman xwe bi alfabya xwe a mil b tu dişwariy dinivsnin kovar kitbn ko ketine ap bi kfxweş dixwnin.


Ji Azadiya Welat (Hejm. 328, 11-17 gulan 2002) hate wergirtin
Daxwaz, rexne û peşneyarên xwe bişîn ser vê emailê: info@amude.de


copyright 2002 amude.de [ info@amude.de ]